10.694
288

eindredacteur Joop

Francisco van Jole is journalist en eindredacteur van Joop.
Verder is hij politiek commentator bij De Nieuws BV en presentator van Draad, een politieke talkshow in Arminius te Rotterdam.

De angsten rond Zembla

Fitna en Der Ewige Jude op dezelfde lijn stellen, is dat eerlijk? En zo ja, moet je het dan ook doen? 

Commotie vandaag op Twitter en de rest van internet over de uitzending van Zembla ‘Wilders: Profeet van de Angst’ zondagavond. Femke Halsema noemde de documentaire ‘tendentieus’ en GeenStijl had soortgelijke kritiek: “Der Ewige Jude erbij gesleept, welja. Anne Frank zelf kon niet. Nog even een professortje zoeken om te waarschuwen voor genocide en klaar was Zembla.”

Dus begaf ik me met bibberende benen richting Uitzending Gemist. Wat voor vreselijks zouden de collega’s van Zembla hebben uitgehaald? Zouden ze zo stom geweest zijn Wilders op één lijn met Hitler te zetten?
Laat ik voorop stellen dat ik er ongelukkig mee ben als Wilders – en eerder zijn voorganger Fortuyn – wordt uitgemaakt voor nazi of vergeleken met Hitler. Afgezien van het feit dat Wilders voor zo ver bekend nog nooit een vlieg kwaad heeft gedaan, heb ik er ook een hekel aan omdat het iedere discussie doodslaat. 
Ten tweede heb ik er een afkeer van omdat de vergelijking iedere tegenactie, tot en met liquidatie, legitimeert. Je kunt niet beweren dat iemand gelijk is aan Hitler en vervolgens volhouden dat hij toch niet uit de weggeruimd moet worden. Het één beweren is het ander impliceren.
Dat is nog niet zo gemakkelijk als het klinkt want tegelijkertijd speelt er iets anders. Ik zie en hoor Wilders taal uitslaan die onwillekeurig doet denken aan de nazi-tijd, of ik dat nou wil of niet.

Een paar jaar geleden ben ik me wat gaan verdiepen in de opkomst van de nazi’s om te zien of er een parallel is. Niet om me aan te melden bij het naoorlogse verzet maar om te snappen wat er aan de hand is. Herhaalt de geschiedenis zich?

Een van de beste bronnen vond ik de BBC-serie ‘The Nazi’s, a warning from history’ die laat zien hoe de nazi’s aan de macht kwamen en hun politiek doorvoerden. Het is een serie die ik kan aanbevelen. Zo wist ik bijvoorbeeld niet dat de nazi’s straatparades organiseerden waarbij vergeleken de Rotterdamse Dance Parade een kuise vertoning is. Als wij aan nazi’s denken, doemt het beeld op van monsters op laarzen. Maar het waren gewone mensen en de partij had veel aantrekkelijke kanten.

In het taalgebruik bleken inderdaad parallellen te zitten. Hitler stelde zich in zijn toespraken  ook op als een politieke outcast, ging tekeer tegen de ‘elite’ en tegen ‘linkse hobby’s’ als kunst en cultuur. Dat is overigens niet exclusief voorbehouden aan Hitler. In 2002 liet dirigent Valerie Gergjev in de Rotterdamse concertzaal De Doelen muziek uit de tijd van de Russische revolutie horen met teksten van Stalin en Lenin. Het was hetzelfde laken een pak: ‘Weg met de elite, de macht aan het volk. Weg met de kunst.’ Etcetera. Het is de taal van het totalitarisme. En Wilders heeft totalitaire trekjes, alleen al te oordelen naar de structuur van zijn partij. Hij is ook een revolutionair, een van zijn meest onderbelichte aspecten. Zijn revolutionaire houding is zijn grote aantrekkingskracht: Onder hem zal alles anders worden.
Maar tijdens het bekijken van de BBC-serie zag ik dat de vergelijking met de opkomst van de nazi’s om een aantal redenen mank ging. Er heerste in die tijd een zware economische crisis en de partij van Hitler bediende zich van meet af aan van grof geweld. Net als extreem-links overigens. Maar toen ik tot die geruststellende conclusie kwam was de bankencrisis nog niet uitgebroken en repte de PVV nog niet van stadscommando’s en het toedienen van verminking als straf (de knieschoten). Lijkt het er dan nu op? Nee, nog steeds niet maar het verschil is wel een tikkeltje minder geworden.

Het lastige is dat de vergelijking, of je dat nu wilt of niet, zich steeds opnieuw blijft opdringen. Zo noemt Geert Wilders de PvdA de Partij van de Arabieren, de nazi’s noemden de sociaaldemocratische partij de Partij van de Joden. Soms gaat de context verder. Het eerste dat de nazi’s deden toen ze in München aan de macht kwamen was het slopen van de plaatselijke synagoge om er een parkeerplaats van te maken. Kort na het zien van de documentaire las ik een bericht over de Italiaanse Lega Nord, in veel opzichten geestverwanten van Wilders. In een gemeente waar ze de macht hadden veroverd wilden ze een moskee slopen om er een parkeerplaats van te maken. Zo’n één op één herhaling van de geschiedenis kan niet anders dan je aan het denken zetten. Wat niet wil zeggen dat je ze op een lijn moet stellen.
Maar gewoonweg ontkennen dat het er aan doet denken, is bizar.
In Zembla werd het schrikbeeld geanalyseerd dat Wilders neerzet van de islam. Een van de boodschappen was min of meer gebaseerd op wat Jan Marijnissen wel eens constateerde, namelijk dat woorden niet zonder betekenis zijn. Ze scheppen een eigen realiteit die er wel eens anders uit kan gaan zien dan je bedoelde. Dat werd in Zembla ook geconstateerd: genocide begint met woorden. Met het soort taal waar Wilders ook gebruik van maakt. Wil dat zeggen dat Wilders genocide wil? Nee. Maar zijn taal creëert er een klimaat mee waar het in kan gebeuren. Daarom hebben tegenstanders – als ikzelf – daar bezwaar tegen. Het zet maatschappelijke processen in gang die wel eens ernstig verkeerd kunnen lopen. Daar heb je geen monsters voor nodig, de processen worden uitgevoerd door gewone mensen. Dat is het beangstigende.
Er werd in Zembla ook onderzocht hoe verkeerd zijn afschrikwekkende beeld van de islam is. Aangetoond werd dat Wilders in Fitna volstrekt verkeerde vertalingen van de Koran heeft gebruikt. De makers trokken daarop een vergelijking met wat de nazi’s deden met de Thora in de beruchte propagandafilm Der Ewige Jude. Het taalgebruik blijkt praktisch een op een hetzelfde. Dat is een heftige vergelijking. Maar het is precies een van de redenen waarom mensen bang zijn voor Wilders.
Zelf zou ik de vergelijking met Der Ewige Jude niet maken omdat je er de verkeerde discussies over los maakt en je Wilders de slachtofferrol toebedeelt. Je kunt hetzelfde punt ook anders duidelijk maken. Als je wilt weten hoe angstaanjagend Wilders voor zijn tegenstanders is vraag je dan eens af hoe je het zou vinden als er een moslimpartij in het parlement zou zitten die net zo tekeer gaat tegen christenen als Wilders tegen moslims. En die net zo groot zou zijn, met een leider die zelfs even premier leek te worden. Dan weet je meteen hoe moslims zich in Nederland kunnen voelen.
Zembla laat nog een andere, revolutionaire, kant zien van Wilders. Een paar maal zien we hem, bij verschillende gelegenheden, een verlangen naar escalatie uitspreken. Rassenrellen bijvoorbeeld hoeven niet alleen maar slecht te zijn, vindt hij. Andere keren zegt hij dat hij zou willen dat het echt oorlog was, zodat de verschillen duidelijker zijn. Zembla noemde het niet maar dat is een manier van redeneren die doet denken aan de strategie van extreem-links en extreem-rechts uit de jaren zeventig. Die fanatieke types droomden van escalatie. De Rote Armee Faktion beging terreurdaden in de hoop dat de staat fel zou reageren,  ‘zijn ware gezicht’ zou laten zien,  en de bevolking vervolgens in opstand zou komen. In Italië bliezen neo-fascisten een passagierstrein op om chaos te creëren waarna ze de macht konden overnemen. Het is de manier van denken van de radicaal. Een type redenering  dat gevaarlijk is. Ik weet niet of Wilders dergelijke redeneringen ook zo brengt tijdens zijn politieke klasjes maar in dat geval hoop ik dat de AIVD hem en zijn volgelingen in de gaten houdt.
Verder werd Zembla gelardeerd met overdreven archiefmateriaal en fragmenten van horrorfilms. Ik zag daar de humoristische bedoeling wel van in maar kan me voorstellen dat tegenstanders die tamelijke onschuldigheid ontgaat. Ik heb hetzelfde bij GeenStijl, daar beleven ook veel mensen lol aan terwijl de grappen bij mij geen indruk maken omdat ik er vooral een politieke agenda in zie die me niet bevalt.
De aflevering van Zembla werd bekritiseerd als vooringenomen en het herkauwen van bekende feiten. Ik vind dat niet, ik zag dingen die ik niet wist of in een nieuwe context. Vooringenomen zeker maar dat kan ook niet anders want de documentaire wilde iets aantonen en stak dat niet onder stoelen of banken. In het commentaar hoorde ik slechts een enkele keer een opmerking die ik zelf niet gemaakt zou hebben. Zoals dat Wilders zijn tegenstanders ‘handig de mond snoert’ met verwijzing naar het gevaar dat hij loopt. Dat doen ze volgens mij voornamelijk zelf. 
Er werd bezwaar geuit tegen het tijdstip van uitzending, het is immers verkiezingstijd. Ik snap dat het steekt maar dat lijkt me bij uitstek de geschikte tijd voor dit onderzoek. Persoonlijk was ik niet gelukkig met de uitzending omdat Wilders gestaag wegzakt in de peilingen en de commotie rond zo’n aflevering hem altijd electoraal gewin biedt. Maar zo’n argument toepassen zou pas echt oneerlijk zijn.
Was ik tevreden? Nee, want ondertussen slaagde Zembla er niet in de belangrijkste vraag te beantwoorden die de uitzending oproept. De vraag waar ik zo benieuwd naar ben: Wat vindt Geert Wilders er zelf van? Ziet hij die parallellen met de geschiedenis ook zo of is hij zich daar niet van bewust? Ziet hij dat heel anders en hoe dan? Wordt hij er wel eens door zijn omgeving op aangesproken? Welke overwegingen laat hij meespelen? Als hij nadenkt over de voordelen van rassenrellen, bedenkt hij dan hoe hij ze eventueel moet gebruiken? Of komt dan toch de drang op ze te voorkomen?
Dat soort vragen. Ze konden onder meer niet beantwoord worden omdat Geert Wilders geen commentaar wilde leveren tegenover Zembla.
Daarom zou het mooi zijn als journalisten die wel toegang hebben tot Geert Wilders, zoals Andries Knevel, die vragen indringend aan hem voorleggen. Niet om hem aan het kruis te nagelen maar om te snappen wat voor politicus hij is. En ik hoop oprecht dat de antwoorden me gerust stellen.

Lees ook Sargasso: Zembla doorbrak taboe met Wilders docu 

Geef een reactie

Laatste reacties (288)