Laatste update 13:13
1.538
57

'Klokwerk'

Kees Alders blogt als Klokwerk (www.klokwerk-tekst.nl) voor oa Joop en Sargasso. Als Klokwerk-design (www.klokwerk-design.nl) heeft hij een eigen zaak in webdesign, en geeft hij cursussen wordpress. Daarnaast werkt hij met het ensemble Postbanaal (www.postbanaal.nl), en organiseert hij Intercambio Amsterdam (www.intercambio-cafe.nl). Tenslotte werkt hij aan een boek over de filosofie van de oudheid.

De bezem door de woonsubsidies: meer woningbouw en eerlijke woonlasten

Het plan van de PvdA voor de sociale woningbouw is een typisch staaltje ‘too little too late’

cc foto: the_riel_thing
cc foto: the_riel_thing

Woonakkoord
De verkiezingen komen er weer aan en afgelopen week kwam de PvdA met een plan om de kiezer te paaien als de partij die out of the blue het hele huurwoningenstelsel wil veranderen. Ik waardeer de poging, maar enig cynisme is hier wel op zijn plaats.

Door het drie jaar terug gesloten woonakkoord tussen PvdA, VVD, D66, ChristenUnie en SGP werd immers de situatie op de markt voor sociale huurwoningen ernstig verslechterd. Woningcorporaties werden gedwongen hun woningen te verkopen, te bezuinigen op het bouwen van woningen of de huur te verhogen. En dat laatste mocht dan alleen op zo’n manier dat de toch al zo geringe doorstroming op de markt van sociale huurwoningen verder geblokkeerd werd.

Het plan van de PvdA
Maar we laten we dit cynisme voor de goede orde eens varen, om het plan op zich te kunnen bekijken. Op het eerste gezicht lijkt het sympathiek: de PvdA wil de huursubsidie afschaffen, en in plaats daarvan alle huren inkomensafhankelijk maken. Verder willen ze subsidie voor de armere woningbouwverenigingen om te bouwen, en de verplichting voor gemeenten om dit bouwen af te dwingen.

Dat klinkt redelijk en sociaal. Maar er zitten twee enorme gevaren aan. Ten eerste is er het gevaar dat de subsidie niet op de goede plaats terecht zal komen, en slecht beleid gaat compenseren. Ten tweede het gevaar dat woningbouwverenigingen zullen proberen om alleen kapitaalkrachtige huurders aan zich te binden. Die brengen immers meer op. En dit kunnen zij bovendien makkelijk monitoren, omdat zij een databank van het inkomen van al hun huurders bijhouden. Vanuit privacy-overwegingen is dat natuurlijk ook al hoogst ongewenst.

Daarbij zullen we later in dit artikel nog zien dat dit plan de fundamentele problemen met het systeem niet oplost. Dit moet beter kunnen. Maar hoe? Om een oplossing te bedenken is het natuurlijk nuttig eerst eens te verzinnen wat er nu eigenlijk mis gaat. Er zijn op de huurwoningenmarkt drie grote problemen:

Te weinig woningen
Het eerste probleem is dat er te weinig betaalbare huurwoningen worden gebouwd. Dit komt vooral omdat het voor een investeerder bijzonder onaantrekkelijk is een goedkope huurwoning te bouwen, omdat de terugverdientijd daarvoor gewoon te lang is.

En dit hangt er weer mee samen, dat van goedkope huurwoningen de prijs, overigens met de beste bedoelingen, kunstmatig laag wordt gehouden. Op een zogenaamde vrije sectorwoning daarentegen is de terugverdientijd superkort, omdat de prijs die voor zo’n woning gevraagd kan worden erg hoog is. Maar naar die woningen is de vraag weer minder groot, want mensen die zo’n huur kunnen betalen zijn veel voordeliger uit als ze kunnen kopen. Hierdoor worden over-all weinig woningen verhuurd.

De PvdA wil dit compenseren door gemeenten te verplichten te bouwen, maar het onderliggende probleem wordt met dit plan helaas niet opgelost.

Geen middensegment
Het tweede probleem is het verschijnsel dat er geen huurwoningen zijn in het middensegment. Dit komt doordat als een woning goedkoop is, de huur beschermd is, en deze niet fors kan stijgen. De woning heeft immers een maximale huur, die bepaald wordt door het zogeheten puntensysteem. Duurdere huurwoningen vallen niet onder die huurbescherming, zodat wanneer een woning duurder wordt, de huur plotseling zeer fors kan stijgen. Er zijn dus in praktijk vrijwel alleen heel goedkope en heel dure huurwoningen op de markt. Middenhuren zijn er bijna niet.

In het plan van de PvdA wordt zover ik kan zien dit probleem niet genoemd of bestreden.

Geen doorstroming
Een derde probleem komt door het beleid van de afgelopen kabinetten, en dan met name het huidige kabinet. De politiek heeft namelijk het idee gehad dat sociale huurprijzen moeten stijgen, als antwoord op probleem 1.

Maar een oplossing bieden doet dit nog niet, omdat de prijzen erg langzaam stijgen. Daarbij komt er juist een probleem bij, want de prijzen stijgen voor zittende bewoners veel langzamer dan de prijzen van vrijgekomen huizen. Dit leidt ertoe dat zittende huurders als ze willen verhuizen plotseling veel meer gaan betalen voor een gelijkwaardige woning. Daardoor stokt de doorstroming: mensen die in een sociale huurwoning zitten, blijven om begrijpelijke reden lekker zitten, ook als ze eigenlijk wel degelijk een ander huis zouden willen. Ook scheefwonen wordt hiermee gestimuleerd.

Omdat ook de aanpassingen die de PvdA voorstelt zeer geleidelijk zullen moeten worden ingevoerd, om geen enorme inkomensschommelingen te krijgen, wordt dit probleem in het plan op korte en middellange termijn helaas alleen maar groter.

Het centrale probleem
Wat is nu het leidmotief achter al deze problemen? Dat is niet moeilijk aan te wijzen. Wat verstorend werkt, is dat huurwoningen bijzonder veel kunnen verschillen in prijzen, terwijl die prijzen niet samenhangen met de werkelijke waarde van de woning, en in praktijk ook niet perfect samenhangen met de beurs van de bewoners. Gelijkwaardige woningen kunnen voor mensen met dezelfde beurs enorm in woonkosten verschillen. Dit valt ook niet uit te leggen, en de prijsverschillen blokkeren ook de doorstroming.

Verder wordt er tussen sociale huurwoningen en vrije sectorwoningen een onnatuurlijk gat geschapen. En tenslotte zijn de woningen met een lage huur voor de bouwers uiteindelijk niet rendabel. Dat laatste kan gecompenseerd worden met subsidie en dwang, maar de onwil blijft: die instrumenten blijken telkenmaal niet voldoende om corporaties tot bouwen te dwingen, laat staan particuliere investeerders.

Een betere oplossing voor de markt
Dit probleem zou veel beter opgelost kunnen worden door precies de omgekeerde strategie te volgen als welke de PvdA voorstelt. Hoe? Stel een standaard maximale huurprijs in voor alle woningen in Nederland in, één die niet samenhangt met de huurder of de historie, maar puur met de kwaliteit van de woning, naar aanleiding van een puntensysteem. Dit moet dan gelden voor alle woningen. Dus ook voor de vrijesectorwoningen die nu boven de huurgrens liggen. Dit zorgt voor een gelijk speelveld in huren, en dat bevordert doorstroming.

De maximale huurprijs moet bovendien zo hoog zijn, dat binnen een redelijke tijd de bouw van een nieuwe woning terugverdiend wordt. Hierdoor wordt bouwen weer aantrekkelijk. De maximering zorgt ervoor dat de prijs niet vijftig keer over de kop gaat vanwege de schaarste, waardoor de schaarste zelf weer rendabel wordt. Om ervoor te zorgen dat de winst van deze maatregel meteen komt, zullen die nieuwe huren niet stapsgewijs, maar in één keer voor de gehele woningmarkt moeten worden ingevoerd.

Een socialere oplossing
Voor de linkse vrinden die dit alles nu met stijgende verontwaardiging hebben gelezen: dit was het marktgerichte (noem het zo je wilt gerust het neoliberale) gedeelte van het plan. Het moge duidelijk zijn dat met deze maatregelen de huren van vooral goedkope woningen bijzonder zullen stijgen. De vrije sectorwoningen worden qua huur aan de andere kant meer aan banden gelegd. Er ontstaat een gelijk speelveld, maar degenen die nu nog een lage huur betalen, betalen de prijs.

Het sociale component van deze regeling moet hem vervolgens zitten in het (fors) verhogen van de huursubsidie, die voor zittende huurders in eerste instantie de financiële klap volledig op moet vangen. Door aanpassingen kan de huursubsidie vervolgens eerlijker en socialer gemaakt worden: scheefwoners gaan meer inleveren, mensen die nu geen sociale huurwoning kunnen krijgen en te duur wonen krijgen meer. Maar dit kan dan geleidelijk om al te grote inkomensschommelingen te vermijden, terwijl het de doorstroming niet in de weg zit.

Bovendien wordt de privacy beter gewaarborgd dan nu het geval is. De administratie van de huursubsidie is er nu al, bij de belastingdienst, en er hoeft daarvoor dus niet iets nieuws te worden ingericht. Het drie jaar geleden ingevoerde systeem dat de woningbouwverenigingen een administratie bijhouden van de hoogte van de inkomens van haar huurders kan worden afgeschaft.

Koopwoningen
Het verhogen van de huursubsidie kost natuurlijk geld. Nu hebben we net de huren verhoogd, dus het ligt voor de hand dat de verhuurders dan ook voor de kosten opdraaien. Dit dempt echter het enthousiasme om woningen te bouwen weer. Gelukkig ligt er een kans om elders veel geld voor financiering los te krijgen. Wanneer de huursubsidie een algemene woonkostensubsidie wordt, kan deze ook toegepast worden op eigenaren van koopwoningen, en op den duur vervangend zijn voor de hypotheekrenteaftrek.

In plaats van een omgekeerd inkomensafhankelijke woonsubsidie ,wat de HRA nu is, wordt deze op den duur volledig inkomensafhankelijk. Daarvoor zullen er nog heel wat jaren harmonisatie nodig zijn, maar deze harmonisatie levert wel geld op naarmate hogere inkomens in toenemende mate weer naar draagkracht gaan betalen voor hun woning.

Het geld was er altijd al, maar wordt nu eerlijker verdeeld, met als bijkomend gevolg dat bouwen weer aantrekkelijk wordt en de doorstroming sterk wordt bevorderd. Ander bijkomend voordeel is dat het kunnen betalen van een koopwoning op deze manier in de toekomst veel minder afhankelijk wordt van het hebben van een vast contract. Kopen wordt dus minder risicovol, en daarmee mogelijk voor meer mensen.

Draagvlak
Het is de PvdA te prijzen dat ze tenminste wil proberen na te denken over een radicale hervorming van het huidige systeem. Wat ze voorstellen is echter een beweging precies de verkeerde kant op: in hun voorstel wordt de woningmarkt eerder meer dan minder verstoord, en verdwijnen de schadelijke grenzen in de subsidiëring niet. Als je de woningmarkt graag op zijn kop wil zetten, doe het dan ook goed. Dit is symptoombestrijding, en niet eens zo effectief ook.

Helaas kennen andere partijen niet veel vruchtbaardere voorstellen. Wat VVD en D66 willen – feitelijk streven zij naar liberalisatie van alle huren – lost één probleem op de lange termijn op (de onwil om te bouwen), maar andere problemen (de doorstroming en beschikbaarheid van woningen voor dat deel van de markt waar de nood nu juist het hoogst is), worden er juist groter door.

De SP wil vooral meer geld voor woningbouwverenigingen om te bouwen en lagere huren, maar de centrale problemen worden ook in hun voorstellen niet aangepakt. En waar het geld hiervoor vandaan moet komen, blijft vooralsnog helaas onduidelijk. Natuurlijk is deze partij weliswaar voor het aftoppen van de hypotheekrentaftrek, maar ook hier stellen ze geen fundamentele veranderingen voor. Terwijl die veranderingen wel nodig zijn om het systeem eerlijk en sociaal te maken, en het bovendien goed te laten functioneren qua bouwen en doorstroming.

De PvdA heeft gesproken, maar andere partijen hebben nog tot de verkiezingen om iets beters te verzinnen. En uiteindelijk wordt het beleid natuurlijk daarna pas bepaald. Maar zolang woonsubsidies gekoppeld blijven aan de huizen in plaats van puur aan de portemonnee van mensen, blijft het aanmodderen.

cc foto: the_riel_thing


Laatste publicatie van Kees Alders

  • De wereld vóór God

    Filosofie van de oudheid

    November 2018


Geef een reactie

Laatste reacties (57)