1.170
15

Wetenschapsfilosoof

Rein Gerritsen werd in 1983 veroordeeld voor een gewapende bankoverval in Leeuwarden. Opgesloten in de Blokhuispoort ondervond hij dat er van alles mis is met het Nederlandse gevangenissysteem. Celstraffen hebben volgens hem alles behalve het gewenste effect. Wie in de gevangenis gezeten heeft, loopt een kans van 70 procent daar nog eens terug te komen. Nu hoopt hij als wetenschapsfilosoof het Nederlandse strafrechtsysteem te veranderen. Rein is freelance publicist en columnist, onder andere voor Filosofie Magazine, vertaler en bestuurslid van de Nederlandse Stichting voor Wijsgerig Pragmatisme en BONJO.

De knuffelbajes

Waarom het leven op het paradijselijke gevangeniseiland Bastøy een echte straf is

Wie de beelden ziet van het prachtige Noorse fjordeneiland, een blik werpt op het gelaat van de mannen bij de veerdienst, of even een praatje maakt met de wat dromerige man die de inspanningen van een ploegje met kettingzagen uitgeruste kerels gadeslaat, zal niet gauw op het idee komen dat dit de setting van een gevangenis is. Toch is de soezende man op het bankje, ook al draagt hij geen uniform, een gevangenenbewaarder. Toch werd de bemanning van de veerdienst ooit veroordeeld tot lange gevangenisstraffen, wegens moord en straatroof.


De Amerikaanse documentairemaker Michael Moore was dan ook zeer verrast toen hij hoorde dat hier de zwaarste van de zwaarst gestraften het restant van hun straftijd uitzitten, na een jarenlang verblijf in een gesloten regime, met als doel ze voor te bereiden op hun terugkeer naar de maatschappij.

Toen ik voor het eerst beelden zag van Bastøy, dit bijna idyllisch aandoende eiland, en pas later tot mij doordrong dat het hier om gevangenen ging, moest ik denken aan het slot van Papillon, waar de verteller, Henri Charrière, verbannen wordt naar het beruchte Île du Diable. Wie dit eiland ziet, met gevangenen die hun tuintjes aanharken, die hun moestuintje en menagerie bijhouden, bij tijd en wijle bij elkaar op visite gaan, terwijl de enkele aanwezige bewakers gewoon hun eigen gang gaan, gelooft ook niet direct dat Duivelseiland een strafkolonie was. Integendeel, de toeschouwer zal denken dat een verblijf op Duivelseiland voor de gevangenen een ware verademing moet zijn, als ze eerst moesten zien te overleven in de bagnots van Frans-Guyana en Saint-Laurent-du-Maronni.

Maar dan rekent de toeschouwer buiten de waard. In het Franse denken over straffen is de vrijheidsbeneming namelijk één ding, de opgelegde dwangarbeid een tweede, maar geldt juist de verbanning, wat tegenwoordig niet meer mag als straf, als het ultimum remedium. Vandaar dat Papillon, een sociaal dier bij uitstek, die toch keer op keer probeert te ontsnappen, pas echt alles uit de kast trekt om maar aan de verbanning te ontkomen. De mens is toch zeker geen geïsoleerd dier!

De Noren kennen iets soortgelijks. Hun penitentiaire opvattingen richten zich niet op eenzame opsluiting, dwangarbeid, verbanning of lijfstraffen, maar zij trekken een psychologische trukendoos open. Wie dus een praatje zou maken met zo’n Noorse gedetineerde loopt een gerede kans om te horen te krijgen dat het juist die illusoire vrijheid is die hem gevangen houdt.

Zeker, op het eiland kan hij bijna gaan en staan waar hij wil, er zijn geen cellen, geen tralies, en de bewaarders praten met je in plaats van tegen je, maar hoe om te gaan met het besef dat je, na je ochtendbad, gewoon zou kunnen doorzwemmen naar de overkant? Dat is maar twee kilometer ver en met hun conditie, ook al is het water erg koud, redden ze dat in de zomermaanden gemakkelijk. En hoe zit het dan met Olgren, het paard dat aan zijn zorg is toevertrouwd? Krijgt die wel op tijd z’n haver? Of met Per? Die heeft het moeilijk met het overlijden van zijn broer en kan elk steuntje in de rug hard gebruiken.

‘Weet je,’ zal die gevangene tegen je zeggen, ‘in de gevangenis was het een stuk makkelijker, vooral in de begintijd als je hier komt. Daar werd je opgesloten en werd alles voor je gedaan. Hier moet je zelf aan het werk. Je bent hier verantwoordelijk voor je natje en droogje, voor je werk, je team, je maten, je huisje, eigenlijk voor het eiland. En weet je, in de gevangenis was alles gelijkvloers. Je had daar geen boven en onder, alleen een streepje lucht dat door het getraliede venster viel. Hier heb je reliëf. Het heuveltje op en af. In het begin werd ik daar doodsbang van. Dat is een heftige straf hoor, vergis je niet.’

Woensdagavond vindt onde titel ‘De knuffelbajes’ in Arminius te Rotterdam een debat plaats over welke straffen werken en welke wensen. Met naast Rein Gerritsen, René van Swaaningen,  hoogleraar criminologie aan de Erasmus Universiteit en voorzitter van de Nederlandse vereniging voor Criminologie; Toon Molleman, gevangenisonderzoeker voor het Wetenschappelijk Onderzoek- en Documentatiecentrum (WODC) van het ministerie van Justitie en Robert Simons, gemeenteraadslid Leefbaar Rotterdam en woordvoerder veiligheid en bestuur. Het debat wordt geleid door Francisco van Jole. Informatie en reserveren hier.

Het nieuwste boek van Rein Gerritsen is 13 Ongelukken. Volg Rein op Twitter.

Geef een reactie

Laatste reacties (15)