Laatste update 19:26
2.230
63

Duurzaamheid is niet mogelijk binnen een kapitalistisch systeem

Bedrijven worden gegijzeld door de markt en haar aandeelhouders

Tegenwoordig is groen zijn erg hip. En dan bedoel ik het produceren van goederen en diensten met een zo klein mogelijke CO2-voetdruk, om opwarming van de aarde tegen te gaan. Bijna elk groot bedrijf profileert zich als trotse voorvechter van de klimaatrevolutie: McDonald’s heeft bijvoorbeeld haar iconische rode kleur veranderd naar de milieuvriendelijke kleur groen. Maar de vraag is nu: kan je je als groot, gevestigd bedrijf wel toeleggen op het compleet verduurzamen van je productieproces? Het korte antwoord is: “nee, want kapitalisme.” Het lange antwoord volgt hieronder.

Aandelen van bijna alle grote bedrijven of merken in ons dagelijks leven (van Apple tot BP, van Facebook tot Albert Heijn) worden verhandeld op effectenbeurzen. Deze beurzen zijn inherent kapitalistisch: ze zijn onderdeel van de kapitaalmarkt, oftewel de motor van het kapitalisme. Aandelen zijn een van de meest gebruikte methoden om geld op te halen voor middel- tot grote bedrijven, en er zijn bijna 50.000 beursgenoteerde bedrijven met een gezamenlijke waarde van 72 biljoen. Dat is 72 miljoen miljoen. Je kan dus wel stellen dat de aandelenbeurzen een flinke invloed hebben op ons dagelijks leven.

Winstmaximalisatie
Iedereen die een aandeel koopt krijgt een deel van het bedrijf. Hoe meer je inlegt, hoe meer inspraak je hebt. Dit maakt de aandelenmarkt tot een van de machtigste apparaten van het kapitalisme. De eigenaren van deze aandelen hebben over het algemeen maar één doel: winstmaximalisatie van hun deeltje van het bedrijf. Bedrijven weten dit, en hangen vaak een theorie aan die “value maximisation” heet. De rivaliserende theorie – stakeholder theory – die voortkomt uit de sociologie schrijft voor dat niet alleen de waarde van het bedrijf vergroot moet worden, maar dat ook naar andere aspecten zoals uitstoot gekeken moet worden. Deze theorie wordt echter minder vaak aangehangen, omdat de bedrijfstop vaak ook baat heeft bij een hoge bedrijfswaarde. Een hoge waarde kan gerealiseerd worden door een hoge aandelenprijs, hoog dividend en een hoog groeipercentage. Deze drie criteria kunnen alleen verwezenlijkt worden door blind voor de winst te gaan, en geen oog te hebben voor andere zaken.

Dit winstbejag zorgt ervoor dat de aandeelhouders bedrijven controleren op bepaalde zaken. Ze zullen bijvoorbeeld goed in de gaten houden of de bedrijfstop winst niet in haar eigen broekzak steekt. Dat zou immers schadelijk kunnen zijn voor de winstgevendheid en de economie in z’n geheel. Een goede zaak dus. Maar dit winstbejag heeft nog een ander, negatiever effect: bedrijven verworden tot robots die alleen keuzes maken die winst maximaliseren, vaak zonder oog voor het klimaat. Want, over het algemeen zijn oplossingen die duurzamer zijn op de korte termijn duurder. Managers weten dat gemiddelde aandeelhouders vijf maanden bij een bedrijf blijven, dus ze zullen er alles aan doen om op de korte termijn financieel resultaat te halen. En met de boodschap “onze winst gaat 50% omlaag want we willen het klimaat redden” kan je die aandeelhouders natuurlijk niet tevreden houden. Die maatregelen zouden namelijk de aandeelprijs en het dividend fors omlaag gooien: veel aandeelhouders zouden nog sneller uit het bedrijf stappen en overstappen naar een winstgevender (lees: vervuilender) bedrijf.

Dit behoeft natuurlijk wel wat nuance: sommige klimaatvriendelijke maatregelen zijn niet erg kostbaar, maar kunnen zelfs geld opleveren. Denk aan het elimineren van processen die overtollig zijn, en dus onnodig veel afval opleveren. Dit levert winst op (minder productie is nodig), en het is goed voor het milieu (minder afval in de zee of in verbrandingsovens). Maar ook hierbij kan je je afvragen: is de motivator daadwerkelijk het milieu, of vooral de winst? De marketingafdeling zal natuurlijk beweren dat het bedrijf het puur doet om het klimaat te redden, met een gelikte reclamecampagne.

Imago
Echt groene maatregelen zullen bedrijven dus niet snel nemen, alleen als ze goedkoper zijn dan het vervuilende alternatief. Als een bedrijf als BP namelijk écht groen zou zijn, zouden ze vandaag nog zeggen: “jongens, we kappen ermee en we gaan onszelf volledig toeleggen op het produceren van zonne- en windenergie.” Kan je je het al voorstellen? Waarschijnlijk niet, want we zijn zo gewend geraakt aan de hebzucht en het winstbejag van firma’s dat we er niet eens meer bij stil staan dat bedrijven als BP en Shell dagelijks bezig zijn met het kapotmaken van onze aarde, om wat dividend veilig te stellen voor hun aandeelhouders en voor zichzelf – managers hebben namelijk vaak zelf ook aandelen, zodat ze gestimuleerd zijn om de waarde van het bedrijf maximaliseren. BP heeft nota bene een pagina over duurzaamheid op haar website, waarin ze toezeggen zich te focussen op het klimaat. Hoe krijg je het uit je strot als je werkt bij een firma die olie en gas uit de grond haalt en raffineert?

Onder hevige druk van buitenaf beloven ook bedrijven als Starbucks aan het klimaat te gaan denken. Maar dat doen ze vooral met vage ideeën, zoals een zelf opgezet keurmerk voor duurzaam handelen (“wij van WC-eend…”), dat – je verwacht het niet – veel positiever is over de duurzaamheid van Starbucks dan bijvoorbeeld Fairtrade. Ook spelen ze niet veel klaar op het gebied van CO2-reductie. Het lijken dus vooral loze beloftes om het imago (en dus verkoopcijfers) in stand te houden.

Gegijzeld
Kort gezegd worden bedrijven dus gegijzeld door de markt en haar aandeelhouders, die leven voor de winst. Een bedrijf heeft deze eigenaren van aandeel nodig: zonder aandeelhouders kunnen bedrijven niet groot worden, maar mét aandeelhouders kunnen bedrijven niet aan groen beleid werken. Als je een wereld zou kunnen creëren zonder effectenbeurzen (het begint met een s), zonder extreem winstbejag (socialisme misschien?) en zonder obsessie voor groei (socialisme!) zouden we denk ik al een heel eind kunnen komen op dit vlak. Maar; niets is perfect.

Dit nieuwe systeem moet dan natuurlijk wel goed ingericht worden, zodat corruptie en lobbyen van bepaalde industrieën (ik kijk naar jullie, olie- en gasfirma’s in de huidige kapitalistische samenleving) geen problemen gaan worden, zoals dat ook het geval was in veel communistische landen. Toch denk ik dat het onder socialisme mogelijk is om een groen beleid te realiseren, door de focus op duurzaamheid te leggen. Iets dat fundamenteel onmogelijk is in een kapitalistisch systeem, door de opzet en waarden van dit stelsel.

Cc-foto: Rog B

Geef een reactie

Laatste reacties (63)