1.096
38

Historicus

Han van der Horst (1949) is historicus. Hij schreef onder meer The Low Sky: understanding the Dutch', Nederland: de vaderlandse geschiedenis van de prehistorie tot nu, Een bijzonder land, het grote verhaal van de Vaderlandse geschiedenis, Onze Premiers en Schep Vreugde in het Leven, Levenslessen uit de grote depressie. Op elke laatste zondag van de maand is hij om elf uur in de ochtend te horen als boekbespreker in het VPRO-radioprogramma over geschiedenis OVT.

Geruchtenpsychologie rond de formatie

Het geheime verdrag tussen VVD en SGP vertoont veel kenmerken van een gerucht

Na het bizarre intermezzo van deze week is de radiostilte rond de kabinetsformatie weer ingetreden. Dat cordon van stilte rond het overleg tussen de drie kompanen en hun informateur heeft het belangrijke voordeel dat de opstellers van het regeeraccoord vrijuit kunnen spreken zonder dat ze daar door wie dan ook verantwoordelijk voor worden gehouden.

Daarom neemt Verhagen het Klink ook zo kwalijk dat hij in zijn bewust gelekte brief aan de CDA-fractie uit de school heeft geklapt. Maar er is ook een nadeel: wie radiostilte verordent, roept geruchtvorming in het leven. En die kan heel schadelijk zijn. Omgekeerd kun je proberen er je omgeving mee te manipuleren.
Oorspronkelijk waren geruchten de enige vorm van nieuwsvoorziening. Iedereen had alles van horen zeggen en van vreemdelingen die onderdak kregen, werd verwacht dat zij de nieuwtjes vertelden die zij onderweg hadden gehoord. Tegenwoordig is die rol grotendeels overgenomen door de media, kranten, radio, televisie, internet.
Toch blijven het geruchten een belangrijke rol spelen. Daar waar de media het laten afweten, steken ze onmiddellijk de kop op. Tijdens de tweede wereldoorlog is daar vooral in de Verenigde Staten veel onderzoek naar gedaan. De generale staf merkte dat er veel geruchten in omloop kwamen die het moreel van de troepen of van de arbeiders in de reusachtige oorlogsindustrieën aantastten. Ze wilden weten hoe dat fenomeen werkte, want dan kon je er onder de eigen gelederen wat tegen doen, terwijl het mischien ook inzetbaar was om afbreuk te doen aan de vechtlust van de vijand.

Na de Amerikaanse overwinning publiceerden de onderzoekers Gordon Allport en Joseph Postman hun klassieker The psychology of rumor, waarin zij antwoord gaven op deze vragen. Hun conclusies zijn bruikbaar voor wie wil doorgronden wat er rond de kabinetsformatie gebeurt.

Mensen willen hun omgeving begrijpen, betoogden Allport en Postman, anders ontstaat er een soort mentaal gat, een leegte in hun geest, dat zij willen opvullen: zij willen het onbegrijpelijke verklaarbaar maken en zij verzinnen zelf een antwoord op hun prangende vragen.. Zo staan ze niet langer voor een raadsel.

Een mooi voorbeeld van zo’n gerucht is, dat in mei 1940 Duitse soldaten als non vermomd achter de linies geparachuteerd werden. Dat verklaarde waarom zij zo snel de bruggen over de Maas en de IJssel in handen kregen. Want in een gevecht van man tot man tegen de dappere Nederlandse soldaten had het toch heel anders af moeten lopen.

Als ingrediënten voor een goed gerucht gebruikt de mens gegevens waarover hij wel beschikt en verder allerlei redeneringen die hij zelfs logisch vindt. Vooroordelen zijn dan ook een belangrijk fundament onder geruchten: die Dutroux werkte niet alleen, dat was een instrument in de handen van hooggeplaatste kringen, want we weten heel goed dat die voor zichzelf rose balletten organiseren. Die inbraak moet wel door Marokkaanse hangjongeren uit de buurt zijn gepleegd, want van wie anders kun je zoiets verwachten?
De beste remedies tegen geruchtvorming, concluderen Allport en Postman, zijn openheid en wat we tegenwoordig transparantie noemen. Geef de feiten, leg alles uit. Dan hoeft zo’n mentaal gat niet te ontstaan. Als je omgekeerd geruchten in wil zetten om een bepaald doel te bereiken, identificeer dan de mentale gaten van je doelgroep (of je vijand) en probeer die te vullen met een verhaal van eigen makelij.

In de laatste maanden van de oorlog liet Goebbels geruchten in omloop brengen dat Der Führer, toch om zijn menslievendheid algemeen geroemd, over geheime  wapens beschikte, zo verschrikkelijk dat hij ze in verband met zijn geweten (nog) niet wilde inzetten.
Deze bewust gezaaide geruchten vormden een tweesnijdend zwaard. De geallieerden vreesden dat ook de Duitsers heel dicht bij de atoombom waren en zij besteedden mankracht en energie om de – in werkelijkheid niet bestaande – installaties op te sporen. De Duitsers sprak dit gerucht moed in: kennelijk had de Führer nog een winnende kaart in zijn mouw. Het was de moeite waard om vol te houden.

Opsteltens radiostilte is op grond van deze theorie een perfecte voedingsbodem voor allerlei geruchten. We weten niet waar ze het over hebben, wat ze allemaal in hun schild voeren, voor wie het in het kader van die 18 miljard en de strijd tegen de islamisering kwaad zal aflopen en voor wie goed.

Het geheime verdrag tussen VVD en SGP vertoont veel kenmerken van een gerucht. Na alle capriolen van de formatie dichten heel veel Nederlanders de VVD elk verraad van de eigen beginselen toe. Tegelijk is bekend dat het te vormen minderheidskabinet zonder steun van de SGP eigenlijk ten dode is opgeschreven. Wat zou de SGP terugvragen? Die partij kennende zal dat wel op het immateriële vlak zijn, iets met abortus of euthanasie. En de VVD-ers die in niets andere geïngteresseerd zijn dan de geldzak, willen dáár de steile gereformeerde broeders wel ter wille zijn. Bijvoorbeeld door dat nieuwe plan over vrjwillige levensbeëidiging waar ook  Bolkesteins handndtekening onder staat. Respect voor mastodonten is immers uit de tijd.

NRC Handelsblad pikte het gerucht op en verslaggever Pieter van Os tikte in zijn verslag deze cruciale zin op: “De afspraak staat niet op papier. Dat is onnodig, aldus VVD’ers: de SGP heeft haar betrouwbaarheid in het verleden voldoende bewezen”. Dus: ongenoemde VVD-ers hebben met ongenoemde SGP-ers een afspraak gemaakt die niet op papier staat. De voorlichting van de SGP houdt zich op de vlakte maar dat wordt in de richting van het geheime plan dat nergens op papier staat, uitgelegd.

En zo is een verklaring gegeven die stoelt op het vooroordeel van menigeen over het ware karakter van VVD en SGP. Kijk ze eens fijn het liberalisme verraden om zich uit te leveren aan de zwartste reactie en de meest bekrompen fundamentalisten. En Wilders ook, want die zal moeten meegaan. En wij, de kinderen van het licht die weten dat de kinderen der staatkundig gereformeerde duisternis slimmer zijn, wij geloven dat graag, van die deal tussen VVD en SGP. Is die namelijk niet heel typeren?

Hoe komt zo’n verhaal in de wereld? Heeft een spontane geboorte plaatsgevonden a la Allport en Postman? Of heeft iemand het bewust geplant met een bedoeling: verwarring stichten binnen de VVD misschien? Of om te bereiken dat er ook binnen deze nu zo rustige partij een veenbrandje uitbreekt, bijvoorbeeld omdat Bolkestein boos wordt?

En dan is er nog de mogelijkheid dat het allemaal waar is en op meer berust dan op horen zeggen.
Hoe  dan ook, het is verstandig om al het nieuws dat door de Haagse geluidsschermen heen dringt, te onderwerpen aan de geruchtentest van Allport en Postman.  Je zult bijvoorbeeld zien dat er de komende dagen allerlei gruwelverhalen naar buiten komen over wrede en niets ontziende bezuinigingen. Uit de regeringsverklaring zal vervolgens blijken, dat de soep bij nader inzien niet zó heet gegeten wordt. Dan slaken de slachtoffers een zucht van verlichting, in plaats van dat zij in verzet komen. 
Waar komen de verhalen vandaan? Zijn zij spontaan tot leven gekomen of zit er een spin doctor achter? En voor wie werkt die spin doctor dan? Dat zijn de komende dagen interessante vragen. We moeten wel oppassen dat we bij de beantwoording daarvan niet nieuwe geruchten in omloop brengen. Behalve natuurlijk als je tegen een spinnetje van jezelf niet opziet.

Laatste publicatie van Han van der Horst

  • Nepnieuws

    Een wereld van desinformatie

    Februari 2018


Geef een reactie

Laatste reacties (38)