Laatste update 10:46
8.260
160

Schrijver

Deliah van der Zeeuw (1998) heeft als grootste passie schrijven, maar verdiept zich ook in de werking van de samenleving en manieren om deze te verbeteren. Direct na haar afronding van het gymnasium is zij gelijktijdig romans e.d. én maatschappijkritische stukken gaan schrijven.

Ik ben zeventien en ik zit in de bijstand

Het is een vangnet vol gaten dat lang niet zo menselijk is als het zich voordoet

Ik ben zeventien en ik zit in de bijstand.

Dat is ook niet iets dat je iedere dag hoort. Technisch gezien ben ik het ook niet die in de bijstand zit, maar is dat mijn vader. In de praktijk komt dit echter op hetzelfde neer.

Dit ‘laatste vangnet’ is iets waar ik vroeger niet precies van wist hoe het werkte en waar ik ook niet echt bij stilstond, tot het opeens een onderdeel van mijn leven werd. Inmiddels ben ik er bekender mee geworden en heb ik me een aantal dingen gerealiseerd, onder andere dat dit gedeelte van onze sociale zekerheid lang niet zo sociaal is als men soms denkt.

Vangnet
De bijstand is, naar men zegt, het laatste vangnet onder ons systeem van sociale zekerheid.
Het is er voor mensen die niet genoeg verdienen of die onvoldoende reserves hebben om van te kunnen leven, en die ook geen recht hebben op een andere uitkering. Het is bedoeld als een tijdelijke stop, een hulpmiddel om de periode door te komen totdat er betaald werk gevonden wordt. Omdat de stimulans om (weer) aan het werk te gaan groot moet zijn, is de uitkering niet bepaald hoog: bijstandsgerechtigden ontvangen alleen het minimale dat nodig is om van te kunnen leven.

Dit klinkt als een eerlijk systeem, goed passend bij onze welvaartsstaat. Maar in de praktijk valt dit vies tegen: het systeem is lang niet zo menselijk als het zich voordoet.

Laat me eerst nog dit zeggen: misschien denk je dat het jou niet kan overkomen, dat je je baan verliest en in de bijstand terechtkomt, maar dit kan iedereen, werkelijk iedereen gebeuren. Veel mensen zeggen dit te beseffen, maar toch realiseert vrijwel niemand zich dit echt. Onthoud: ook al ben je nog zo rijk, of ben je zo goed in je werk dat je denkt dat je nooit ontslagen zult worden, het kan altijd dat je werkloos wordt en in het ‘vangnet’ terechtkomt! Daar kan ik van getuigen.

Vader
Mijn vader was succesvol, maar verloor zijn baan, absoluut niet omdat hij niet (meer) geschikt was voor de positie, maar simpelweg omdat hij gebeten werd door een besmette teek, waar hij de ziekte van Lyme aan overhield, die zijn lichaam ernstig aantastte. Iets dat werkelijk iedereen kan overkomen: mij, en jou ook.

Maar deze gedachte zou eigenlijk helemaal niet beangstigend moeten zijn, juist omdat er zoiets als de bijstand bestaat. Helaas is het in werkelijkheid allemaal niet zo mooi. Waar deze uitkering soms wordt vergeleken met een net, dat mensen zou redden van een lange val voordat ze in een diepe put kunnen storten, zou ik het eerder zien als een reddingsboei, die mensen pas wordt toegeworpen nadat ze al op de bodem van de put terechtgekomen zijn, helemaal doorweekt, en die ze dan niet eens behoorlijk omhoogtrekt. Dit zal ik uitleggen.

De bijstand geeft je bestaanszekerheid, maar wist je dat je pas recht hebt op dit ‘bestaan’ als je bijna niets meer hebt? Je huis moet verkocht worden, als er overwaarde in zit (wat al snel het geval is): liefst ook de auto en andere duurdere spullen, die niet noodzakelijk zijn. Eigenlijk moet alles wat maar geld op zou kunnen leveren, worden verkocht: want als je dat ‘vermogen’ nog hebt, heb je de uitkering niet écht nodig, is de regel.

Sociaal
Nou wordt dit gezien als iets dat economisch klopt: haal eerst overal geld uit voordat je recht hebt op bijstand. Maar is dit wel zo sociaal? Is het wel menselijk, om mensen, vaak hele gezinnen, soms met jonge kinderen, praktisch te dwingen hun geliefde thuis te verlaten? Want als ze het niet doen,
hebben ze soms geen recht op de uitkering, dus een eerlijke keus is er niet. Lijkt dat niet eerder een straf, terwijl ze niets hebben misdaan? Over het algemeen kiest men er niet voor om ontslagen te worden. Vanwaar deze koude striktheid?

Er zijn meer haken en ogen. Mensen in de bijstand hebben bepaalde verplichtingen, waaronder de sollicitatieplicht, en soms moeten ze bepaalde klusjes doen (welke dit zijn kan verschillen van gemeente tot gemeente). Soms moeten ze plantsoenen schoonvegen, of middagenlang krantjes vouwen. De reden hierachter is vaag (op zijn zachtst gezegd) – een versie die ik heb gehoord is dat men hierdoor een goede werkhouding zou behouden – en klinkt mij nog het meest als een slap excuus in de oren, compleet onzinnig.

Dit terwijl er voor al dit werk nieuwe banen gecreëerd zouden kunnen worden! Veel mensen zouden dit werk maar al te graag doen, tegen betaling, als dit zou betekenen dat ze niet meer op de bijstand waren aangewezen. In feite is er geen goede reden om hier géén werkgelegenheid te creëren.

Bedrag
Dan is er nog iets. De bijstand is de laagste uitkering: in sommige gemeenten krijgen bijstandsgerechtigden bijna niets, zelfs al hebben ze daar eerst veel van hun bezittingen voor moeten verkopen. De reden hierachter, is dat zij gestimuleerd worden om snel weer werk te vinden en meer te verdienen, zegt men. Het is om te voorkomen dat mensen voor het gemak werkloos blijven.

Persoonlijk heb ik nog nooit iemand ontmoet die zelfs maar een beetje lijkt op het beeld van de boeman die vrijwillig de bijstand in gaat en het er lekker van neemt op kosten van de belastingbetalers (maar des te meer mensen die er actief uit proberen te komen). Zulke types heb je ook, maar in werkelijkheid zitten er zo veel meer mensen zonder baan die juist niets liever willen dan weer aan de slag kunnen, al is het maar omdat ze zich weer nuttig willen voelen.

Bijna elke bijstandsgerechtigde wil uit dit ‘vangnet’, juist omdat het helemaal niet gemakkelijk is! Dus waarom nog die koude striktheid? Is die ‘stimulans’ echt nodig, voor de grote minderheid die misschien vrijwillig in de bijstand blijft, terwijl het merendeel zo gemotiveerd als wat is om eruit te komen?

Er klopt nog iets niet aan deze gedachtegang. Het is de bedoeling dat de strenge regels en het lage bedrag van de uitkering een stimulans vormen om weer aan het werk te gaan, maar in werkelijkheid is het tegenovergestelde het geval. Dit realiseerde ik me toen ik mijn moeder, die er ook alles aan doet om uit deze situatie te komen, een tijdje geleden na een paar tegenslagen hoorde zeggen: “Ik zou het bijna gewoon op willen geven.”

En is dit ook niet logisch? Je doet ontzettend je best om werk te vinden, en toch worden je bezittingen je afgenomen, heb je amper genoeg om van te leven en krijg je soms zelfs te maken met absurde boeteregelingen, waar ik meerdere verhalen over heb gehoord (het komt er vaak op neer dat mensen bijstand moeten terugbetalen die ze ‘te veel’ zouden hebben ontvangen, na een misverstand of vergissing betreffende het doorgeven van gegevens; dit is echter maar één voorbeeld).

Motivatie
Iemand kan nog zo gemotiveerd zijn en uit de bijstand willen komen, maar wanneer dat niet lukt en men alleen maar zwaarmoediger wordt door de vervelende situatie waar de bijstand je in brengt, verliest iemand uiteindelijk alle motivatie. Zit een mens lang genoeg in deze situatie, dan raken ze niet gemotiveerd door de striktheid van de bijstand, maar geven ze het juist op.

De ‘stimulans’ werkt dus niet: die werkt zelfs averechts. Daarnaast laat de denkwijze waarop zulke ideeën zijn gebaseerd een ‘de-goeden-moeten-onder-de-slechten-lijden’ -mentaliteit zien.

Dit terwijl dit helemaal niet nodig is! Ja, er zijn misschien mensen die graag in de bijstand willen zitten, maar gaan we echt alle werklozen op rantsoen zetten vanwege die minderheid? Waarom? Waarom zou dat noodzakelijk zijn? Er zijn meer dan genoeg oplossingen te vinden, die we uit zouden kunnen proberen.

Bijvoorbeeld: een systeem waarin je, als je aantoont dat je zoveel keer per week serieus solliciteert – door kopietjes van je sollicitaties te bewaren en deze administratie eens in de zoveel tijd in te laten zien, of iets dergelijks  – recht hebt op een hoger uitgekeerd bedrag. Dit is prima uitvoerbaar, het argument dat iedere bijstandsgerechtigde heel weinig moet krijgen om harder te proberen een baan te vinden vervalt door differentiatie, en er is geen reden meer om deze mensen allemaal over één kam te scheren en zo weinig te geven.

Investering
Natuurlijk zou men kunnen zeggen dat het te duur is om mensen in de bijstand meer te geven (of toch in elk geval bezittingen te laten houden). Vaak wordt dit argument aangedragen, wanneer iemand een maatschappelijke verandering wil bewerkstelligen. Maar misschien zou dit geld er wel zijn, als er niet zoveel werd besteed aan het renoveren van kastelen of boten van de koninklijke familie, om maar iets te noemen.

Bovendien wordt het geld niet zomaar weggegooid. Het is een investering in de mensen. Bijstandsgerechtigden staan vaak onder enorme druk, hebben de moed al opgegeven, of neigen daartoe. Als ze ook maar iets meer te besteden zouden hebben, of niet verplicht waren hun dierbare thuis te verlaten en bezittingen weg te doen, zouden hun zorgen vaak kleiner zijn.

Niet alleen zijn ze dan iets gelukkiger – dat op zich is al een doel om na te streven – maar als ze moed kunnen houden, kunnen ze vaker en beter solliciteren. Als ze iets beter in hun vel zitten, zien werkgevers dit vaak ook, en kunnen ze eerder weer worden aangenomen. Zodra ze werk hebben – en ook voor die tijd, als ze iets meer te besteden zouden hebben – kunnen ze weer uitgeven, en dat is beter voor de economie als geheel. De bijstandsgerechtigden zijn dus zeker niet de enigen die beter zouden worden van zo’n systeem.

Economie
Bovendien, is dat ook niet hoe het werkt met de economie zelf? Is er een dipje, investeer er dan vooral in zodat de wereld er zo snel mogelijk weer bovenop komt, lijkt de regel. Waarom zouden we dan niet hetzelfde doen met de mensen die even steun nodig hebben?

Daarnaast weet ik niet hoe het met jou zit, maar ik voel me niet thuis in een land waar geld soms veel belangrijker wordt gevonden dan de mensen. En waarom zouden we een idee al van tevoren afkeuren, omdat het misschien niet ideaal is, terwijl het voor hetzelfde geld een goede oplossing zou kunnen zijn? Is dat niet van onze tijd: experimenteren en observeren, en dan pas oordelen? Er zijn dus meer dan genoeg oplossingen te bedenken. Alles wat ik hier heb geschreven, heb ik zelf bedacht; maar als iedereen het zou proberen, zouden er vast veel goede ideeën komen. 

Misschien vinden sommige mensen mij ondankbaar, omdat ik een systeem bekritiseer dat toch enig inkomen verschaft aan mensen, die anders werkelijk niets zouden hebben. Ieder zo zijn mening. Zelf geloof ik echter in verbetering en innovatie, en ik weiger me er maar bij neer te leggen en tevreden te zijn met een net vol gaten, gewoon omdat het beter is dan niets.

Ik vraag me af waarom dit systeem nog steeds zo krom is, terwijl het met kleine aanpassingen het vangnet zou kunnen worden dat het al had moeten zijn. Misschien omdat veel mensen niet precies weten wat de bijstand werkelijk inhoudt, of er zelfs nooit bij stil hebben gestaan, net zoals ik, lang geleden. Vandaar dat ik het nodig vond de werkelijke situatie van bijstandsgerechtigden aan het licht te brengen.

Laat je horen!
Wat je met deze kennis wilt doen, is aan jou. Misschien wil niemand er iets mee doen, ook al is het iets dat iedereen aangaat. Maar misschien, misschien vind je dit ook niet kloppen, nu je mijn verhaal te horen hebt gekregen. Misschien vind je ook dat we dit kunnen veranderen, dat dit beter kan.

In dat geval vraag ik: laat je horen! Verzin oplossingen of deel alleen je onvrede, schrijf er iets over of praat er alleen over, geef je mening op social media of gewoon aan je vrienden.

Wil je iets anders zien, kom daar dan voor uit, en misschien wordt de bijstand dan ook echt het vangnet dat het altijd al had moeten zijn, en wordt de gedachte dat ook jij werkloos zou kunnen raken, maar dan tenminste nog door het net opgevangen zou worden, ook echt een geruststellende gedachte.

Want als er één ding is dat ik keer op keer heb zien gebeuren, is het wel dat, wanneer genoeg mensen hun stem laten horen, er altijd geluisterd wordt.

Dit artikel is een bewerkte samenvatting van ‘Een net vol gaten’, te vinden op bol.com.


Laatste publicatie van Deliah van der Zeeuw

  • Een net vol gaten

    2016


Geef een reactie

Laatste reacties (160)