2.233
85

eindredacteur Joop

Francisco van Jole is journalist en eindredacteur van Joop.
Verder is hij politiek commentator bij De Nieuws BV en presentator van Draad, een politieke talkshow in Arminius te Rotterdam.

Kapitalisme, van verliefdheid tot shock

De documentaire The Shock Doctrine toont het neoliberalisme als complot. Dat is minder vergezocht dan je zou wensen. 

Voor de speciale vertoning die Joop organiseert bekeek ik The Shock Doctrine. Ik dacht dat ik zo’n beetje wel alles had gezien wat betreft kapitalisme maar dit is een documentaire die zowel verheldert als shockeert.

Vorig jaar zag ik Capitalism, a love story van Michael Moore waarin de regisseur op de hem bekende wijze laat zien wat er mis is met het kapitalisme. Hij trekt bijvoorbeeld naar Wall Street en zet daar bankgebouwen af met een ‘crime scene’ tape. Tussen de grappen door onthult hij schrijnende voorbeelden. Zoals de weduwe die na de vroegtijdige dood van haar man ontdekt dat het bedrijf waar hij werkte stiekem een levensverzekering op zijn naam had afgesloten. De onderneming was zelf de begunstigde en verdiende zo miljoenen aan zijn dood. Dat macabere winstbejag blijkt staande praktijk bij tal van bedrijven: via geheime levensverzekeringen wordt geld verdiend aan de dood van werknemers. Moore toont jaarverslagen waarin het ontbreken van sterfgevallen onder medewerkers wordt opgevoerd als financiele tegenvallers. Geen wet die het verbiedt.
Capitalism, a love story is bedoeld als felle aanklacht tegen het cynisme van het grote geld maar nu komt er een nieuwe documentaire over hetzelfde thema in de bioscoop die het gepassioneerde betoog van Moore tot een vrolijke familiefilm maakt.
De film The Shock Doctrine, gebaseerd op het gelijknamige boek van Naomi Klein, doet zijn naam eer aan. Er valt niks te lachen en je raakt als kijker bijna in shock. Regisseurs Michael Winterbottom en Mat Whitecross, bekend van onder meer Road to Guantanamo, hebben het boek gebruikt om een gefilmd pamflet te maken met een krachtige boodschap: de economische crisis die we nu meemaken is het logisch gevolg van een systeem dat ons met geweld door de strot is geduwd. Dat klinkt als lege kretologie uit de jaren zeventig maar na het zien van The Shock Doctrine begint de twijfel te knagen.
In de jaren tachtig, negentig werd wereldwijd afscheid genomen van het linkse idee van de ‘maakbare samenleving’. In Nederland sprak de sociaal-democratische leider Wim Kok de historische woorden dat ‘de ideologische veren afgeschud moesten worden’. Net als in andere landen, stootte de overheid een groot deel van zijn taken af. Marktwerking werd de standaardoplossing voor problemen: Als de marktwerking faalde dan was dat omdat er te weinig marktwerking was. Het leek een even natuurlijk proces als het afschudden van oude veren. De markt werd gelijk gesteld aan democratie. Het verschil tussen links en rechts in de politiek werd praktisch irrelevant verklaard. Sociaal links en economisch rechts zag ik zelf ook als de ideale – derde – weg. Kapitalisme was uiteindelijk dan toch ons aller schatje.
The Shock Doctrine betoogt dat die opvatting geschiedsvervalsing is. Het neo-liberalisme wordt vergeleken met de elektroshock experimenten uit de jaren vijftig. Psychologen, gefinancieerd door – hoe kan het anders – de CIA probeerden de hersenen van psychiatrische patiënten te ‘wissen’ om ze daarna opnieuw te vullen met nieuwe gedachten. De elektroshocks kunnen alleen maar met geweld worden toegepast omdat de patiënt zich verzet tegen de beroving van zijn persoonlijkheid.
Het lijkt vergezocht maar de makers tonen hoe het neo-liberalisme op een soortgelijke manier aan landen is opgelegd: de geschiedenis uitwissen en opnieuw beginnen.De documentaire begint met Chili waar het leger met hulp van de CIA een staatsgreep pleegde tegen de socialistische president Allende. Vervolgens werd dat land een speeltuin voor de Amerikaanse econoom Milton Friedman, een van de krachtigste pleitbezorgers van het neoliberalisme. Chili werd een testcase voor zijn theorie dat in principe iedere overheidstaak geprivatiseerd kan worden, op het leger na dan.
Daarna volgden andere landen als Argentinië, waar ook militairen de macht grepen. In Europa voerde Thatcher zijn ideeën hardhandig door. Na de Val van de Muur in 1989 veroverde het neoliberalisme het Oostblok. Winterbottom en Whitecross tonen de ontmanteling van overheidsstructuren als een soort sprinkhanenplaag: de rijke bovenlaag vergaart een enorm fortuin en de rest van de bevolking blijft een stuk armer achter.
Tot slot zijn we zelf aan de beurt met de bankencrisis. De financiële instellingen moeten, ook in Nederland, gered worden met miljarden van de gewone man. We hebben geen keuze. Het mes wordt ons op de keel gezet: als we niet betalen stort de hele maatschappij in. Je kunt wel raden wie er met die miljarden losgeld aan de haal gaan.
Dat grenzeloze gegraai heeft me zelf mijn mening over de veelbelovende en o zo redelijke ‘Derde Weg’ doen herzien. Ook Wouter Bos, een kind van de jaren negentig, zet zich inmiddels af tegen het Bokito-kapitalisme dat ongemerkt de macht heeft gegrepen. Wie twijfelt aan de vraatzucht zou The Shock Doctrine moeten zien.
The Shock Doctrine is een pamflet, geen genuanceerd betoog. De documentaire zit vol met fragmenten die de centrale stelling dienen te onderbouwen of liever gezegd er in rammen: we zijn doelbewust en onder dwang aan het neoliberalisme onderworpen. Die stelling is zo heftig dat je gaat zoeken naar ontsnappingsmogelijkheden want ‘dit kan niet waar zijn’. De Britse krant The Independent schreef gretig dat Naomi Klein zich van de verfilming distantieerde. Ah, zie je wel denk je als kijker: het deugt niet. Maar Klein zelf sprak de krant vervolgens publiekelijk tegen. Oeps.
Dat is het echt beangstigende aan The Shock Doctrine: de film is overdreven maar minder overdreven dan je zou wensen. Het maakt van het neoliberale kapitalisme net zo’n love story als dat van een loverboy. En wij zijn het meisje, ontdekken we nu.

Zie ook: Joop presenteert een speciale vertoning van The Shock Doctrine 

Geef een reactie

Laatste reacties (85)