6.073
22

Historicus

Han van der Horst (1949) is historicus. Hij schreef onder meer The Low Sky: understanding the Dutch', Nederland: de vaderlandse geschiedenis van de prehistorie tot nu, Een bijzonder land, het grote verhaal van de Vaderlandse geschiedenis, Onze Premiers en Schep Vreugde in het Leven, Levenslessen uit de grote depressie. Op elke laatste zondag van de maand is hij om elf uur in de ochtend te horen als boekbespreker in het VPRO-radioprogramma over geschiedenis OVT.

Seks tussen docenten en studenten: benoem een waarheidscommissie

Mag je achteraf vinden dat je belazerd bent, bedrogen en misleid? 

In 1973 nam mijnheer Voskuil mij, na een kort gesprek, aan als docent geschiedenis en staatsinrichting op de Havo-top van de Gemeentelijke Pedagogische Academie in Rotterdam. Ik moest me vrijdag meteen laten doorlichten om het bewijs te krijgen dat ik TBC-vrij was. Dan kon ik maandag beginnen. “O ja”, zei hij, “als je in de pauze met meisjes praat, laat dan altijd de deur van het lokaal open staan, want het is haar woord tegen het jouwe.”

Hij zweeg even: “Nog beter is het ze naar de docentenkamer te laten komen.” Het was inderdaad een gezellige drukte in dat vertrek. De leerlingen liepen af en aan. Sommigen wilden toen al student genoemd worden. Ik zei dat ik ze dat gaarne gunde. Maar dan moesten ze mij ook als “professor” aanspreken.

Ongewenste intimiteiten

De waarschuwing van mijnheer Voskuil was duidelijk. Je moest je niet kwetsbaar maken voor beschuldigingen rond ongewenste intimiteiten, zoals ze dat later noemden. Ik haalde er niet uit dat gewenste relaties tussen leerlingen en leraren nu uit den boze waren. Zelf was ik net 24. De leeftijden in de klas varieerden van 16  tot 20. Ik kwam mijn leerlingen in het uitgaansleven tegen, waar zij met hun vriendjes aan het bier, de wijn en soms de wiet zaten. Niet zelden waren dat studenten. Ik ben een keer op een eindexamenfeest geweest in een Delfts studentenhuis aan de Schie, waar F. samen met haar vriend, student aan de TU,  een wilde receptie hield. Tegenwoordig vallen zulke relaties onder verboden seks met minderjarigen.

Niet zo’n drama

In mijn hele sociale omgeving kwamen relaties tussen studenten en docenten regelmatig voor. Van sommige weet ik dat zij nog steeds bloeien. Ik zou er zo een stuk of drie kunnen aanwijzen waarvan het aangaan nú tot  het onmiddellijk ontslag van de docent zou leiden. Namen zal ik nooit noemen want dan besmet ik bestendig geluk. De tijden waren anders. Men maakte er toen niet zo’n drama van.

Enge mannen

Tegelijk waren er enge mannen die hun handen niet thuis konden houden en hun mond niet op slot wanneer dit gewenst was. Vrouwen en meisjes waarschuwden elkaar tegen zulke types. Je moest zorgen niet alleen met hen te zijn en ze een beetje mijden. In het algemeen kwam de enge man wel met zijn gedrag weg. We moesten lachen om de karikatuur die Kees van Kooten van hem op de zondagse VPRO-televisie-avond bracht: een ongewassen smeerlap, een nuisance, maar eerder zielig dan bedreigend.

Het probleem van de ongewenste intimiteiten is aan het eind van de jaren zeventig door feministes voor het eerst aangekaart. Het duurde tot in de jaren negentig voor dit tot een cultuurverandering begon te leiden. Dat kwam voor een deel omdat de spraakmakende feministes van rond 1980 vaak heel radicaal waren en zulk gedrag uitlegden als een uitingsvorm van het patriarchaat en blijk van het feit dat alle mannen zonder uitzondering onderdrukkers waren. Alleen de intensiteit van de repressie verschilde. Daardoor verliet die kritiek het theoretisch vlak niet. Als je bezig bent met plannen om de wereld te veranderen, kom je vaak niet toe aan de wijziging van enkele gedragsregels op het werk.

In diezelfde tijd las je vaak dat jeugdleiders zonder fanfare, receptie, feestelijkheden en onderscheidingen in stilte van de ene op de andere dag afscheid namen. Dan wist je wel hoe laat het was. Tegenwoordig komen ze voor de rechter en zijn ze na het uitzitten van hun straf vogelvrij.

Affaire Dutroux

De grote cultuuromslag is gekomen met de affaire Dutroux. De scherpe veroordeling van pedoseksualiteit, – voor die tijd vaak gezien als een controversiele, doch potentieel interessante variant in het liefdesleven van mensen, –  die scherpe veroordeling heeft de aandacht gevestigd op andere vormen van seksueel getinte relaties, waarin machtsverschil een grote rol speelt. Daarom zijn relaties tussen docenten en studenten tegenwoordig not done.

Koudvuur

Toch bestaat er een verschil tussen de enge man in al zijn varianten en de 52-jarige docent die huis en haard verlaat om het aan te leggen met een studente. Er slaat dan daadwerkelijk een vonk over, maar dat is vaak genoeg zelfbedrog. Koudvuur. De docent voelt zich herboren door zoveel aandacht. Het doet denken aan de waterhoentjes in de vest waarvan sommigen in deze julimaand een tweede leg beginnen. Daar komt dan zelden veel van terecht.

Die docent beseft dat hij er nog mag zijn. Dat hij ondanks zijn buikje en het grijs om zijn slapen het hart kan winnen van deze jonge vrouw. Dat er een ongelooflijke zielsverwantschap tussen hen bestaat, die de generaties overstijgt en voor beiden een verrijking is. Hij stort de hele kolerezooi om zich heen in het ongeluk en sluit het meisje van zijn dromen in de armen.

Zij op haar beurt is geïmponeerd door de aandacht van deze belangrijke man. Zij verwart bewondering met liefde. Hij toont haar vergezichten die ze nog niet kende, want hij is een inspirerend leermeester. Hij voert haar werelden en milieus binnen, waar een studentje niet aan toekomt. Zo vertrekken ze samen naar hun eigen wolkenkoekoeksland. Meestal loopt het allemaal triest af, als het geïmponeerde meisje dat wonder van haar vaak genoeg in zijn onderbroek voor de wastafel heeft zien staan. Hij heeft ondertussen gemerkt dat een relatie met iemand die je dochter kan zijn, uitputtender is dan hij hoopte. Toch komen er ook uit zulke relaties  langdurige verbintenissen voort.

Tegenwoordig heb je alom bewonderde en gerespecteerde cougars. Ik weet niet of het daar ook zo mee gaat. Het zal vermoedelijk precies hetzelfde zijn.

Belazerd, bedrogen, misleid

Nu doet zich de cruciale vraag voor: mag je achteraf vinden dat je belazerd bent, bedrogen en misleid? Terwijl dat toen niet direct zo voelde, maar eerder als liefdesverdriet of als aan de kant gezet worden zoals zoveel mensen in een relatie aan de kant gezet worden zonder dat er sprake is van een gezagsverhouding? Is dat oké?

Ook als het toen gewenste intimiteiten waren? Doet Karin Bloemen er goed aan door nu een kruistocht te ondernemen? Het antwoord op die vraag luidt zonder meer ‘ja’. Het zou me wat wezen als je oordeel over gebeurtenissen in het verleden niet aangepast mag worden op grond van nieuwe inzichten. De Nederlandse samenleving heeft een sterk taboe gelegd op gedwongen seks, op seks tussen ongelijke partners. Vandaar de volkswoede tegen pedofielen, de scherpe afwijzing van loverboys en het formele verbod van relaties tussen patienten en artsen of docenten en studenten, baas en ondergeschikte. Zo wordt wat vroeger besmuikt werd aangeduid als de Gooise matras, een blijk van onacceptabele onderdrukking.

Zondebokken

Toch mag je ook hier niet de nuance uit het oog verliezen. De waarheid wordt net zo goed geweld aangedaan door het schilderen van een zwarte legende als door de verdoezeling en mooipraterij van weleer. We moeten de feiten op tafel krijgen, maar bestendige docent-studentrelaties, die bij wijze van spreken decennia aanhouden, horen niet besmeurd te raken door de ophef van heden. Er blijft een verschil tussen zestigers die twintigers de collegebank uit, het bed inpraten en assistenten in opleiding met een onderwijsopdracht die hetzelfde doen. De problematiek is te serieus om te worden afgedaan met ophef, een paar harde maatregelen voor de bühne en de verzekering van onderwijsbobos dat dit soort dingen nu niet meer geduld worden. Rijd maar even de woestijn in. Daar zie je de zondebokken.

Bij grote kwesties als deze benoem je een waarheidscommissie. Dat is het beste instrument om de lucht te zuiveren en een eind te maken aan de misbruiken van het verleden. Blaas de mist die het uitzicht op het verleden weg. Laat iedereen, de aanklagers en de beschuldigden, onverbloemd hun verhaal vertellen. Alleen de waarheid zuivert. Alle terechte wraakgevoelens ten spijt.

Ik ben benieuwd naar de waarnemingen van lezers uit hun omgeving. 

Beluister dit opiniestuk hier 


Volg Han ook op Twitter

Het nieuwste boek van Han is De Mooiste Jaren van Nederland (1950-2000)


Laatste publicatie van Han van der Horst

  • Nepnieuws

    Een wereld van desinformatie

    Februari 2018


Geef een reactie

Laatste reacties (22)