1.281
38

Historicus

Han van der Horst (1949) is historicus. Hij schreef onder meer The Low Sky: understanding the Dutch', Nederland: de vaderlandse geschiedenis van de prehistorie tot nu, Een bijzonder land, het grote verhaal van de Vaderlandse geschiedenis, Onze Premiers en Schep Vreugde in het Leven, Levenslessen uit de grote depressie. Op elke laatste zondag van de maand is hij om elf uur in de ochtend te horen als boekbespreker in het VPRO-radioprogramma over geschiedenis OVT.

Uruguay: een sympathiek land

Het land waar Oranje het in de halve finale van het WK tegen opneemt heeft een president die in zijn jeugd bij de linkse stadsguerrilla zat.

Uruguay is een sympathiek land. Je zou het bijna de WK-finale gunnen. Maar dat doen we niet. Wij kijken voor de wedstrijd begint wel naar State of Siege, de bloedspannende film van Costa-Gavras met Yves Montand in de hoofdrol.

Oranje zal het stadion wel domineren volgende week in Kaapstad. Voor Latijns-Amerikaanse begrippen is het een welvarend land. Toch zullen naar verhouding veel minder Orientales – zo heten ze in dat land, omdat de officiële naam is Republiek oostelijk (Oriental) van de Uruguay – dan Nederlanders de overtocht kunnen betalen en dan heeft het land ook nog drie en een half miljoen inwoners.

De president van Uruguay is een wijze oude baas met een boerderij buiten de stad Montevideo. Hij heet José (Pepe) Mujica en hij heeft een avontuurlijke jeugd als guerrillastrijder achter de rug. In de koude oorlog zagen de Verenigde Staten achter iedere linkse politicus in Latijns Amerika (en dan moet je echt denken: vanaf Pechtold) een bondgenoot van het communisme. Waar een progressieve beweging zich voor leek voor te doen, stimuleerden ambassade en CIA staatsgrepen door rechtse militairen. Die militairen kregen ook technische ondersteuning van Amerikaanse experts, zoals de martelexpert Dan Mitrione. Uruguay kwam bij de CIA in the picture, toen een stel progressieve partijtjes van heel links tot vooruitstrevend liberaal een samenwerkingsverband vormden, het Frente Amplio of Brede Front. Succesjes bij de stembus riepen op de Amerikaanse ambassade visioenen op van het Sovjetspook.  

Door deze paranoide aanpak vervreemdden de Verenigde Staten een groot deel van de Zuidamerikaanse intelligentsia voorgoed van zich. Een aantal jongeren uit de middenklasse radicaliseerde en ging over tot gewapende actie. De huidige president Pepe Mujica maakte deel uit van de guerillabeweging der Tupamaros, die onder meer beroemd werd door Dan Mitrione te ontvoeren. Hij is later doodgeschoten in een auto gevonden, nadat de Amerikaanse regering en Uruguay de vrijlating van 150 politieke gevangenen hadden geweigerd. In Uruguay vond nooit een formele staatsgreep plaats maar het leger nam het land wel in een wurggreep. Methode: mensen arresteren, vasthouden, martelen en daardoor het land in de greep krijgen. Kritiek in eigen gelederen voorkomen door zoveel mogelijk militairen daadwerkelijk aan martelpraktijken te laten meedoen. Zo werd iedereen medeplichtig.

De sfeer uit die dagen wordt uitstekend in beeld gebracht door de film State of Siege van Costa-Gavras met Yves Montand in de hoofdrol en muziek van Mikis Theodorakis. Die film is een bloedspannende aanrader als voorprogramma voor de halve finale.
De harde aanpak van het leger werkte wel: de Tupamaros werden verslagen. Uiteindelijk is de macht van het leger pas in 1984 gebroken, onder meer door een krachtige stakingsbeweging en sindsdien is Uruguay weer een democratie.

Eigenlijk is de zwarte periode van de jaren zeventig, de jaren van lood zoals ze in Latijns-Amerika graag zeggen, de enige dictatoriale periode geweest in de moderne geschiedenis van Uruguay. Het land had altijd al een vrijzinnige traditie, maar de democratie is pas aan het begin van de twintigste eeuw stevig verankerd door de tweede vader des vaderlands van het land, José Battle Y Ordoñez. Hij was een linkse liberaal met een sociaal hart, zoals je die ook in Nederland in dezelfde periode had. Battle beperkte zich dan ook niet tot het versterken van de democratische instellingen, maar hij investeerde ook enorm in het onderwijs, hij voerde een pensioenstelsel in en hij schiep andere sociale voorzieningen. Dat was mogelijk omdat Uruguay in die tijd net als het buurland Argentinië een enorme welvaart genoot door de export van vlees. Dat was het fundament van de welvaart.

En zo werd Uruguay een soort modelstaat. Dankzij de investeringen in het onderwijs kwam een grote culturele opbloei tot stand. De hoofdstad Montevideo werd het hoofdkwartier van uitgeverijen die hun boeken in heel Latijns-Amerika verkochten.

De politiek van Uruguay is een halve eeuw lang op de erfenis van Battle blijven teren. Twee grote politieke partijen vochten om de macht, de Coloradios (roden) van Battle en de Blancos (Witten). Die namen zeggen niets, vooral dat “roden” niet. Ze stammen al uit de negentiende eeuw. Als je er een loep bijpakte, dan kon je de roden met enige moeite centrum-links noemen en de witten, centrum-rechts. Het land werd bestuurd door een saai midden, dat als puntje bij paaltje kwam, alles liet zoals het was en voortwandelde in de bekende sporen. Dat gaat goed zolang je economie niet in de poeier draait, maar als dat fout loopt, zijn er krachtige maatregelen en beleidswijzigingen nodig. In de jaren vijftig begonnen de grondstoffenprijzen wereldwijd te dalen. Uruguay kreeg minder in handen voor zijn traditionele exportproducten en daar heeft de politiek traag en inadequaat op gereageerd, zodat het land langzaam maar zeker verarmde. In de zwarte periode paste het leger een neoliberale shocktherapie toe, maar dat maakte de zaken alleen maar erger.

Na het herstel van de democratie hernamen de traditionele Roden en Witten hun politieke rol, maar het linkse Brede Front was er ook nog en begon aan een gestage opmars. Sinds de val van de Sovjet-Unie is in Washington de anti-linkse paranoia verdwenen, zodat progressieve regeringen in Latijns Amerika niet meer worden gesaboteerd. In 2005 kon het Brede Front eindelijk de verkiezingen winnen omdat het een nieuwe partner had gekregen, de partij Nuevo Espacio of Nieuwe Ruimte, die enigzins een christendemocratische inslag heeft. Bovendien verkeerde het land in een diepe economische crisis. Sindsdien heeft Uruguay een linkse meerderheidsregering. De premier is Tarbaré Vasquez, een professor in de  oncologie die in de politiek is gegaan. Met wie is hij vergelijkbaar? Eerder met Cohen dan met Roemer en hij heeft zeker ook een vleugje Pechtold. Dit alles in het besef dat de wereld in Latijns Amerika er heel anders uitziet dan bij ons. Hoe dan ook, het Frente Amplio heeft Uruguay uit de crisis gehaald en het ziet er naar uit dat het die van onze dagen heel aardig doorstaat. De economische groei is weliswaar tot onder de twee procent gedaald maar nog steeds aanwezig. Dit alles volgens het CIA World Fact Book. De Nederlandse ambassade geeft overigens wat andere – lagere cijfers – in haar informatie over Uruguay.

Het Brede Front en de dokter aan het roer hebben zich sinds 2005 in de ogen van de Orientales dan ook dubbel en dwars bewezen, want bij de verkiezingen van 2009 is het Brede Front in zijn meerderheid bevestigd. De raadsverkiezingen van 2010 verliepen minder gunstig. Aan de andere kant is de presidentsverkiezing van de oude volksheld Pepe Mujica nooit in gevaar geweest.

In de tijd van Battle behoorde Uruguay tot de rijkste landen ter wereld. Nu heeft het eerder een bescheiden levensstandaard met een inkomen per hoofd van 9700 dollar (Nederlandse ambassade) en meer dan een kwart van de bevolking leeft beneden de armoedegrens (CIA World Fact book). Ter vergelijking. Nederland heeft een inkomen per hoofd van 39.000 dollar en iets meer dan tien procent zit onder de armoedegrens.

Conclusie: leuk land, waardige tegenstander. Misschien eens leuk voor een verre vakantie als we de loterij winnen.


Laatste publicatie van Han van der Horst

  • Nepnieuws

    Een wereld van desinformatie

    Februari 2018


Geef een reactie

Laatste reacties (38)