3.319
513

Docent Kunst- en Cultuurstudies

Jan van Heemst promoveerde op de Duits-joodse dichter Heinrich Heine. Hij publiceerde over kunst, cultuur en filosofie. Momenteel doceert hij kunst- en cultuurstudies aan de Willem de Kooning Aacademie (Hogeschool Rotterdam) en verricht daar onderzoek naar de houdbaarheid van culturele diversiteit in tijden van globalisering en migratie. Bij uitgeversmaatschappij Ad. Donker (Rotterdam) is zojuist verschenen zijn Tussen Gen en Globe. Europese cultuurgeschiedenis.

Vijftig tinten islam

Niemand kan worden gedwongen zijn eigenheden maar compleet te vergeten

De EU telt ongeveer 16 miljoen moslims op een bevolking van 500 miljoen: dat is een kleine minderheid van ruim 3%. Het is onzin de islam uitsluitend te beoordelen in termen van wat islamieten in tegenstelling tot ‘onze verworvenheden’ allemaal niet in hun mars zouden hebben.

Niet elk godsdienstig verschil is per definitie een hopeloos cultureel tekort. En het doen en laten van mensen die zeggen islamiet te zijn wordt niet exclusief of zelfs in de eerste plaats bepaald door een onwrikbare geloofsleer. Sociaaleconomische posities en politieke omstandigheden hebben veel meer invloed op mensen van vlees en bloed dan een set van godsdienstige lees-, leef- en leerregels.

Slecht onderwijs en slechte huisvesting zijn de grootste boosdoeners. Dit nogal banale inzicht dreigt nogal eens te worden overschreeuwd door een algehele religionisering van reëel bestaande problemen, of het nu gaat om criminaliteit van straatschoffies, lastig gedrag op scholen, of om patienten die geen verpleegsters aan hun bed willen. Het is alsof een Tibetaan Europa zou kunnen verklaren door zich uitsluitend op de Bijbellezing van zevendedagadventisten te beroepen.

Het is daarom onzinnig de taxichauffeur uit Antwerpen of de Berlijnse rechtenstudente of de Middelburgse aannemer vast te pinnen op panklare islamitische leeftocht. En het getuigt van paranoia om hun godsdienstigheid aan te merken als een bedreiging van een Europese ‘joods-christendommelijke’ identiteit.

Hoe lang is het eigenlijk geleden dat christelijk Europa de Europese joden ongenadig op de huid zat? De Europese cultuurgeschiedenis is vergeven van bloed, knekels en as. Dat opinieleiders in Europa uitgerekend de strijdkreet van een joods-christelijke traditie durven aan te heffen om islamitische immigranten te weren en Turkije buiten de EU te houden, mag in dit vale licht gerust een gotspe heten.

Niemand kan worden gedwongen zijn eigenheden maar compleet te vergeten. Europese moslims hoeven zich niet te laten africhten als papegaaien die nabouwen wat zelfbenoemde beschavers willen horen. Mensen moeten kunnen leven zoals ze willen, waar ze willen. Ze moeten vrijelijk hun eten kunnen eten, hun dromen dromen, naar eigen keuze hun slippers, naaldhakken, tulbanden, petjes, keppeltjes, kalotjes, shawls, leggings, abaja’s, minirokjes, boerka’s, pijen, soutanes, toga’s, djellaba’s, hun Victor & Rolf of weet ik wat voor protserige krijtstreeppakken kunnen dragen, hun God op gepaste wijze kunnen aanbidden, hun taal kunnen spreken, in bijzonderheid zichzelf kunnen zijn.

Net zo min als hindoes, boeddhisten, joden en christenen homogene categorieen zijn, zijn dat ‘de moslims’. En nogmaals: net als veel hindoes, boeddhisten, joden en christenen hebben ook veel moslims zich wel degelijk aangepast aan het hedendaagse Europa. De moslimconsument is al ontdekt, en in zijn gevolg zijn de moslimstudent en de moslimkiezer ten tonele verschenen. Moslimgezinnen verwestersen, moslimvrouwen zijn in toenemende mate actief in alle gelederen van de maatschappij en maken luid en duidelijk aanspraak op emancipatie en gelijkwaardigheid. Ook moslims hebben hun individualiteit aangeboord. Ook moslims worstelen met de vraag hoe teksten en interpretaties in een westerse omgeving met persoonlijke ervaringen verbonden kunnen worden.

In contrast met allerlei stigmatiserende stereotypen zijn ze allesbehalve enkel de onverlichte oosterlingen waarmee ze in al dan niet bedekte termen worden vereenzelvigd. Al maakt het de wereld wellicht heel wat minder overzichtelijk dan de gemiddelde veiligheidsadviseur zou wensen, ook de emoties, aspiraties en overwegingen van islamitische mensen zijn eerder geïmproviseerde reacties op allerlei praktische sores dan ingrediënten van een starre ideologie. 

In deze mengelmoes van eigenheden staan weldenkende burgers meer dan ooit voor de prangende vraag hoe ze hun verlichte moderniteit zonder dikdoenerij jegens al die anderen in de publieke ruimte kunnen uitdragen. Deugden als bedachtzaamheid en wellevendheid konden hen daarbij nog wel eens heel wel van pas komen.

Ook al schrijft religie de EU de wet niet voor, nodeloze krenking van groepen mensen als godsdienstig collectief moet achterwege blijven. De erkenning van een taboe is namelijk een kwestie van beschaving. De Koran is voor een gelovige moslim een Heilig Boek, net als de Tenach dat is voor een gelovige jood en de Bijbel voor een gelovige christen. Als Koranteksten worden geprojecteerd op een naakt vrouwenlichaam, zoals gebeurde in een geruchtmakende film van Ayaan Hirsi Ali en Theo van Gogh, dan is het niet zonder meer duidelijk dat dit noodzakelijk is ter onderbouwing van sociale, politieke of culturele kritiek. Wel is het een provocatie van gelovige moslims, voor seculiere moslims en zelfs voor atheïsten met een islamitische achtergrond. Die ervaren dit als een aanval op hen allen.

Ook seculiere joden accepteren niet dat de Tenach op een kwetsende manier wordt behandeld. En ja, ook voor een ex-gelovige uit een gereformeerd milieu kan de Bijbel toch zo’n waardevol cultuurgoed zijn gebleven, dat het voor haar of hem niet valt te vergoeilijken als mensen met de Bijbel zouden uithalen wat de Nederlandse parlementarier Geert Wilders met de Koran deed.

Van Jan van Heemst verscheen zojuist het boek Tussen gen en globe, Europese cultuurgeschiedenis

Geef een reactie

Laatste reacties (513)