1.735
41

onpartijdig criticus van het huidige zorgstelsel

Gijs van Loef is een onpartijdig criticus van het huidige zorgstelsel. Hij is woordvoerder van het Platform Betrouwbare Zorgcijfers, was de financieel expert achter het Nationaal Zorgfonds en is een veel gelezen auteur op het zorgplatform skipr.

Hij publiceert sinds 1997 onafhankelijke, kritische beschouwingen over het openbaar bestuur. Boeken: 'De kloof voorbij, een visie op de toekomst van Nederland' (2008) en ‘Kiezen tussen overheid en markt’ (2013). Publicaties staan op zijn website: www.gijsvanloef.nl

Zijn expertise is gestoeld op vijftien jaar werkervaring in het bedrijfsleven (Philips, Deloitte, Capgemini) en twintig jaar werkervaring in de publieke sector als organisatie adviseur, programma-manager, interim-manager en wethouder.

We hebben allemaal een hekel aan de overheid

Over het snelle en kritisch brein dat ons handelen reguleert

Oud-premier Lubbers zou ooit gezegd hebben: “We hebben allemaal een ding gemeen en dat is dat we allemaal een hekel aan de overheid hebben.”

Hebben we allemaal een hekel aan de overheid, enkele uitzonderingen wellicht daargelaten, zoals immigranten en de 2 procent die lid is van een politieke partij? Hoe is deze weerzin tegen de overheid bij burgers èn ambtenaren dan te verklaren? Heeft het te maken met een gebrek aan geloofwaardigheid van de overheid? 
Ik kom tot de volgende verklaring: mensen functioneren op twee bewustzijnsniveau’s. In de basisstand domineert het oppervlakkige bewustzijn. Het stelt ons in staat om snel te oordelen en te handelen. Indien nodig activeren we het kritische, nadenkend bewustzijn, dat ons in staat stelt om tot logische samenhangende en doordachte inzichten te komen. De werking van het snelle en het kritisch bewustzijn zijn door psycholoog Daniel Kahneman als de two systems beschreven in het boek Thinking, Fast and Slow
Het snelle brein
In ons alledaags denken en handelen staat het brein in de snelle basisstand. Het snelle brein beantwoordt de vraag die opiniepeilers stellen: waar gaat u op stemmen? Maar of dat ook zo is? In het snelle brein is democratie een kwestie van vierjaarlijkse verkiezingen en dan kiezen we wie ons mag vertegenwoordigen en besturen. De politiek beslist. Wetten worden aangenomen en de overheid voert deze wetten uit. Het snelle brein stelt ons in staat politiek correct te zijn als de sociale situatie daar om vraagt. Politici zijn getraind in het werken met het snelle brein. Budgettaire kaders en positieve mediacommunicatie zijn bouwstenen voor het brein. Mediatraining is voor elke politicus een must. Minister, wat vindt u hier nou van? Het snelle politieke brein moet PowNed van repliek kunnen dienen.
Het kritisch brein
Het kritisch brein wordt geactiveerd bij het verschijnen van rapporten van de Algemene Rekenkamer, de Nationale Ombudsman en bij parlementaire enquêtes. Men neemt, al is het vluchtig, kennis van de belangrijkste, noodzakelijkerwijs scherp geformuleerde conclusies. Wie het interesseert, verdiept zich in het onderzoek en de aanbevelingen. Er worden moeilijke vragen gesteld aan politici. De externe communicatie wordt grondig voor geëxerceerd. Men belooft beterschap. Er worden maatregelen getroffen om herhaling te voorkomen. In de media verschijnen deskundigen. Iedereen doet zijn plas en de leercyclus is rond.
Als mensen in hun kritische bewustzijnsstand zitten, realiseren ze zich dat de overheid complex is en dat er bij de uitvoering van taken veel komt kijken. In het volhardend kritisch brein weten we dat de politiek deze complexiteit niet aankan en er ook niet aan wil. Vrijwel alle politici opereren vanuit de snelle bewustzijnsmodus en zijn getraind in het ontwijken van lastige vragen die het dieperliggende bewustzijn triggeren. 
Ons kritisch bewustzijn wordt getriggerd als de eigen wettelijke rechten in het geding zijn. Dan slaan we alarm en dienen een bezwaarschrift in. Desnoods stappen we naar de rechter. Waarom krijgen 5,5 miljoen mensen van de Belastingdienst twee brieven plus een www-link over aanslag inkomstenbelasting van 2014? Waarom niet één brief? Omdat het belastingsysteem het niet aankan. Het is te complex. Zo maak je geen vrienden. De Belastingdienst zadelt mensen en bedrijven voortdurend met haar interne problemen op. We kunnen het niet leuker maken, wel gemakkelijker?
De decentralisatie van hulp- en zorgtaken naar de gemeenten illustreert de manier van werken bij de overheid. De kritische beschouwer denkt dat de hele operatie ingegeven is door bezuinigingen en het onvermogen om taken op centraal niveau goed te regelen en dat het verhaal van de participatiesamenleving er later bij verzonnen is. Over het beëindigen van de huishoudelijke hulp door individuele gemeenten worden nu verschillende rechtszaken gevoerd. De burger zoekt het voortaan zelf maar uit.
De marktwerking in de publieke domein is een ander voorbeeld van een falende centrale overheid die haar problemen over de schutting kiepert. De markt zou uitvoerende taken beter èn goedkoper doen dan de overheid. Maar beide claims, de markt doet het beter en de markt doet het goedkoper, zijn nog nooit bewezen. In 2013 concludeerde TU Delft dat het Nederlandse spoor na de opsplitsing minder efficiënt is geworden en dat de productiviteit van het spoor is gedaald. 
Als het eigen belang niet direct meespeelt, loopt de individuele kritische houding stuk op institutionele muren. Het raadgevend referendum is net bij wet geregeld maar de Tweede Kamer heeft geen oor naar een adviserend referendum over de manier waarop Nederland besluiten neemt in haar relatie tot de EU. 
Steeds als we moeite doen om kritisch na te denken over het functioneren van de overheid (en de politiek) stuiten we op een geloofwaardigheidsprobleem. Zie de topinkomens in de publieke sector. Geen wonder dat het vertrouwen in de overheid helemaal weg is. Landelijke politici zijn er klaarblijkelijk niet voor ons. Ze zijn tegen ons. Het zijn de wachters van de overheid.
Natuurlijk, het individu beschikt over mogelijkheden om vermeend onrecht aan te vechten. Hij kan een bezwaarschrift indienen en desnoods naar de rechter stappen. Een hoop gedoe, denkt het beschouwende brein. Emoties spelen op, die horen bij het snelle brein. De individuele mens voelt zich (vrijwel) machteloos tegenover een almachtige staat, die ongeloofwaardig en onbetrouwbaar is. Hoe reageert het emotionele brein hier op? In het openbaar houden we de overheid te vriend. Maar heimelijk haten we diezelfde overheid. Dat is waar Lubbers op doelde. 

CC foto: Roel Wijnants

Geef een reactie

Laatste reacties (41)