2.062
27

Historicus

Han van der Horst (1949) is historicus. Hij schreef onder meer The Low Sky: understanding the Dutch', Nederland: de vaderlandse geschiedenis van de prehistorie tot nu, Een bijzonder land, het grote verhaal van de Vaderlandse geschiedenis, Onze Premiers en Schep Vreugde in het Leven, Levenslessen uit de grote depressie. Op elke laatste zondag van de maand is hij om elf uur in de ochtend te horen als boekbespreker in het VPRO-radioprogramma over geschiedenis OVT.

Die doorrekeningen zeggen weinig

De overheid heeft een paar jaar geleden belangrijke delen van de zorg bij de gemeente over de schutting gesmeten. Nu slaat zij bij de burgers een bovenlicht in om de energietransitie naar binnen te frommelen

doorrekeningen
cc-foto: World Economic Forum

Op het eerste gezicht lijkt het allemaal nogal mee te vallen met die energietransitie nu zowel het Planbureau van de Leefomgeving als het Centraal Planbureau elk met een doorrekening zijn gekomen. Vader Rutte reageerde onmiddellijk met de  toezegging om toch een CO2-heffing in te voeren. Ook beloofde hij maatregelen  om ongewenste inkomenseffecten te voorkomen. Het ziet er naar uit dat bij ongewijzigd beleid vooral de laagste inkomensgroepen, de gepensioneerden en de onderkant van de middenklasse de pineut zijn maar dat valt met fiscale maatregelen wel recht te trekken. De premier zegde vast een verlaging van de energiebelasting toe. Zo, die hebben de kiezers  in de knip. Kunnen ze aan denken als ze op 20 maart in het stemhokje staan. De indruk wordt gewekt dat de energietransitie “ons allemaal” geld gaat kosten maar dat het binnen de perken blijft terwijl het bedrijfsleven een eerlijk aandeel op de schouders geladen krijgt. Alles keurig netjes alsof het nog net als vroeger Nederland poldermodelland was.

In het rapport van het CPB staat een belangrijke zin:

De benodigde investeringen lopen niet mee in de doorrekening van de inkomenseffecten. Alhoewel de benodigde investeringen om de energie- en autolasten te verlagen gepaard gaan met soms hoge kosten, lopen deze niet mee in de berekende inkomenseffecten in deze notitie. Gedragsveranderingen worden wel beoogd, maar er is nog geen (juridische) verplichting voor gezinnen om de gewenste aanpassingen aan bijvoorbeeld de eigen woning uit te voeren. Veel hangt af van hoe, wanneer en voor welke wijken plannen worden ontwikkeld en hoe en waar de rekening voor de aanpassingen komt te liggen. Er worden verschillende mogelijkheden voor de financiering van deze investeringen geïntroduceerd, waarmee de kosten over een langere periode kunnen worden uitgesmeerd.

Met andere woorden: de maatschappelijke kosten van de energietransitie, het geld dat U en ik op tafel moeten leggen, bijvoorbeeld om in de woorden van Diederik Samsom op een hysterische manier te isoleren, spelen geen rol in de berekeningen.

Ook het rapport van het Planbureau voor de Leefomgeving bevat een opmerkelijke passage. In zijn voorwoord schrijft de grote baas Hans Mommaas:

Het PBL heeft in de daarvoor benodigde tijd en met de best voorhanden kennis de te verwachten effecten van het ontwerp Klimaatakkoord geanalyseerd. De effecten van het ontwerp Klimaatakkoord zijn beschouwd ten opzichte van een basispad dat is ontleend aan de Nationale Energieverkenning (NEV) 2017, omdat ook de additionele klimaatopgave en de indicatieve verdeling ervan over de sectoren door de minister van EZK zijn vastgesteld op basis van de NEV 2017. De tafels van het Klimaatberaad zijn hiermee aan de slag gegaan en dit heeft uiteindelijk geleid tot het ontwerpakkoord. Sinds het verschijnen van de NEV 2017 zijn omstandigheden veranderd. Om een discussie over tussentijds schuivende panelen te voorkomen vindt het PBL het echter het meest transparant om de doorrekening van het ontwerpakkoord toch te baseren op het NEV-basispad van 2017. Dat wil evenwel niet zeggen dat actuele inzichten geen rol hoeven te spelen bij nadere besluitvorming. Waar dat mogelijk en relevant is – zoals bij energie- en CO2-prijzen – heeft het PBL daarom de gevoeligheden voor deze veranderingen in de analyse meegenomen.

Met andere woorden: het bureau baseert zich op dezelfde premissen die in december tot een volstrekte onderschatting leidde van hoe de energierekening van de gemiddelde Nederlander er uit zou gaan zien. Mommaas dekt zich nu vast in tegen de mogelijkheid dat zijn bureau straks weer de schuld krijgt als zich onverwachte tegenvallers voordoen. Het CPB relativeert in zijn rapport trouwens ook op verschillende manieren het eigen vermogen om de toekomst te voorspellen. De dingen kunnen net zo goed  anders uitvallen.

Met je rug tegen de muur gepleurd
Zelfs met deze restricties bestrijken de doorrekeningen maar een beperkt deel van wat de ombouw van Nederland gaat betekenen. Op geen enkele manier het soort verrassingen ingecalculeerd waar bijvoorbeeld recente woningbezitters  in de Rotterdamse wijk Tuinenhoven mee geconfronteerd werden. Zij hadden hun uit ongeveer 1960 daterende rijtjeshuis van de grote woningbouwcorporatie Woonbron overgenomen, meestal voor prijzen rond de 120.000 euro. Nu heeft Woonbron – nog steeds  grooteigenaar in de buurt – besloten om snel van het gas af en aan de elektriciteit te gaan. Alle woningen worden bij de nieuwe wenselijkheden aangepast en de kopers hebben het aanbod gekregen om mee te doen. Kosten: 65 tot 85 duizend euro per huis. Zo word je mooi met je rug tegen de muur gepleurd om het op zijn Rotterdams te zeggen. Woonbron haalt zijn schouders erover op. Suzanne Biekart van Woonbron zei tegen het AD: “Wij investeren per huis dezelfde bedragen als bij de kopers, dat is ook voor ons veel geld, maar het is nodig. Kopers zijn niet verplicht mee te doen, ze kunnen zelf investeren in verduurzaming.”

De woningbouwcorporatie heeft ook uitgerekend welke waardestijging zo’n investering de eigenaren oplevert: ongeveer vijftienduizend euro per rijtjeshuis.

Donderwolk
Het zijn dit soort dreigingen die als een donderwolk boven de hoofden van veel Nederlanders hangen. Natuurlijk, elke eigenaar mag met zijn huis doen wat hij of zij wil  maar het is in veel gevallen onmogelijk om achter te blijven als je buurt op grote schaal wordt aangepakt of de gemeente uiterlijk 2030 in zijn geheel van het gas af wil gaan,  zoals de Woerdense wethouder Tymon de Weger nastreeft. De bewoners van de Schilderswijk daar  zijn het eerst aan de beurt. Zij kregen de volgende boodschap:

All-electric: door elektriciteit wordt door warmte gemaakt. De warmte wordt met een warmtepomp opgewekt. Door verhoogd elektriciteitsverbruik is dan een verzwaring van het elektriciteitsnet nodig. In de woningen wordt een warmtepomp geïnstalleerd. Dit gaat het beste samen met vloerverwarming of lage-temperatuur radiatoren. Een warmtepomp voor meerdere woningen kan ook. Dit is vooral geschikt voor appartementen. Om de woningen goed warm te krijgen is isolatie een voorwaarde. U krijgt geen gasrekening meer, omdat u geen gasaansluiting meer heeft. Wel gaat de energierekening omhoog. Het plaatsen van zonnepanelen kan die verhoging voor een deel compenseren.

Geen handjes
En dan is er tenslotte vers drie: wie gaat Nederland eigenlijk ombouwen? Nu al blijft de nieuwbouw beneden de verwachtingen omdat de aannemers tijdens de crisis met zoveel succes een groot deel van hun vaklui voorgoed een andere branche hebben ingejaagd en nu de opdrachten niet aankunnen. Hoe zal dat gaan als ze er straks nog al die huizen moeten isoleren en van vloerverwarming voorzien? Daar zijn geen handjes voor tenzij ze natuurlijk uit Polen, Hongarije, Roemenië en Bulgarije worden geïmporteerd. Je kon van die ouwe communisten zeggen wat je wilt maar degelijke vakopleidingen hebben ze wél in het leven geroepen. Al is het nog maar de vraag of die vakkennis wel  aansluit bij de eisen van een eenentwintigste eeuwse energietransitie.

Blunderbelasting
De overheid heeft een paar jaar geleden belangrijke delen van de zorg bij de gemeente over de schutting gesmeten. Nu slaat zij bij de burgers een bovenlicht in om de energietransitie naar binnen te frommelen. Mét het prijskaartje en al. Het uitzicht op bepaalde subsidies en zogenaamd goedkope leningen zijn niet voldoende om een catastrofe te voorkomen. En de belofte om de energiebelasting te verlagen zal het publiek maar korte tijd gerust stellen. Deze strafbelasting om burgers in de richting van de energietransitie te duwen bleek trouwens te zeer een blunderbelasting als het ging om het maatschappelijk draagvlak.

Nationaal project
De energietransitie is een nationaal project dat nationaal moet worden aangepakt. Rutte vergeleek dit grote omkatten van heel Nederland met de wederopbouw. Toen nam de staat een grote rol op zich in de uitvoering, bijvoorbeeld door de gemeentes in staat te stellen als grootschalig bouwheer op te treden. In het economisch model van die dagen speelden staatsbedrijven zoals Hoogovens of de Staatsmijnen een grote rol net als financiële instellingen die uit de arbeidersbeweging, de middenstand of de boeren zelf voortkwamen. Je moet bijna aan het hedendaagse China denken. Ook als je de economische groeicijfers van die jaren in aanmerking neemt. Nee. Vroeger was niet alles beter maar toch hebben de laatste tien jaar duidelijk laten zien dat we met de moderne rechtzinnigheid van de vrije markt als middel tegen alle kwalen het lek niet boven krijgen als het werkelijk ernst wordt met de maatschappelijke uitdagingen. Misschien moet er behalve al die huizen en buurten ook maatschappelijke structuren worden omgebouwd.

Hoe dan ook, die doorrekeningen van de beide planbureaus zeggen weinig over wat ons werkelijk te wachten staat. De kans dat de energietransitie ontaardt in een chaos van epische omvang is nog steeds aanwezig. Dat komt door de frivoliteit van de politiek die denkt dat je met een paar maatregelen hier en daar de markt het allemaal wel op kan laten lossen. Het is triest dat de enige daadwerkelijke oppositie tegen deze benadering alleen maar komt van kannengieters als Baudet en Wilders wier politiek verdienmodel is gebaseerd op wegkijken en ontkennen.

En voor de rest Irving Berlin:

There may be trouble ahead
But while there’s music and moonlight and love and romance
Let’s face the music and dance

Before the fiddlers have fled
Before they ask us to pay the bill and while we still have the chance
Let’s face the music and dance


Laatste publicatie van Han van der Horst

  • Nepnieuws

    Een wereld van desinformatie

    Februari 2018


Geef een reactie

Laatste reacties (27)