9.996
33

filosoof

Stine Jensen studeerde literatuurwetenschap en filosofie in Groningen, waarna ze verder ging aan de Universiteit van Maastricht en promoveerde op Waarom vrouwen van apen houden. Een liefdesgeschiedenis in cultuur en wetenschap, over vrouwen en apen in film, literatuur, verhalen, reclames en wetenschap, van Tarzan tot King Kong. Van het boek verschenen vertalingen in het Chinees en in het Frans. Ze schrijft regelmatig voor NRC Handelsblad. Van september 2007 tot 2009 was ze vaste columnist in het boekenkatern van NRC Handelsblad, en nu opinieert ze regelmatig op de pagina's van de opiniebijlage. Ook schuift zij regelmatig aan bij het radioprogramma OBA Live om mee te debatteren over actuele kwesties in cultuur en politiek. Stine maakte het televisieprogramma 'Dus ik ben' (HUMAN) gebaseerd op de gelijknamige bestseller. In 2012 verscheen de opvolger 'Dus ik ben weer'.

We leven in metaforen

Als je iets wilt veranderen in de samenleving, dan moet je bij de taal beginnen

Iedereen die weleens een poging heeft gedaan om een liefdesbrief of een gedicht te schrijven, weet hoe moeilijk het is om echt origineel te zijn. Je probeert niet als Tom Hanks in Forrest Gump te klinken (‘Life is a box of chocolates, you never know what you’re gonna get’), maar herhaalt al gauw een cliché. Ik heb me altijd afgevraagd waarom dat zo is.

Een simpele en elegante verklaring vond ik bij de taalwetenschappers George Lakoff en Mark Johnson, in hun boek ‘Metaphors We Live By’ (1984). Ze stellen daarin dat we leven, denken en handelen in metaforen. En die metaforen zijn cultureel diep verankerd. “Tijd is geld”, is bijvoorbeeld zoin metafoor die ons gedrag is gaan beïnvloeden: we denken over tijd als iets ‘kostbaars’ en iets waar je maar een bepaalde hoeveelheid van hebt, een schaars goed.

Mooi is ook hun uitleg van geluk. Ongelukkig is beneden (“I’m Down”), gelukkig is boven (“Ik zweef!”). Metaforen zijn zelfs verankerd in het lijf: iemand laat het hoofd hangen, of zijn schouders, als hij of zij ongelukkig is, of gaat juist springen als hij blij is.

En de liefde? Liefde is oorlog. Je moet iemand “veroveren” en als “de buit” binnen is, dan is iemand “van jou”. Er zijn ook andere metaforen: liefde is een ziekte, bijvoorbeeld. Luister naar een willekeurig popliedje, van Doe Maar (“Liefde is een vreemde ziekte”) tot Leonard Cohen (“Ain’t No Cure For Love”). Je gaat je trouwens ook gedragen als een “zieke”: zweten, een bonzend hart. Belangrijk is dat bepaalde metaforen ons gedrag niet alleen sturen, maar ook legitimeren: wie verliefd is, mag een beetje raar doen, vinden wij.

Voor mij als feminist en literatuurwetenschapper zijn er interessante consequenties verbonden aan dit simpele en elegante idee. Als taal de werkelijkheid vormgeeft in plaats van reflecteert, dan is het zaak om kritisch te reflecteren op metaforen. En als je iets wilt veranderen in de samenleving, dan moet je bij de taal beginnen.

Een woordenboek als ‘The Nonsexist Wordfinder’ (1988) liet zich door die gedachte inspireren. Sommige suggesties lijken hilarisch, maar zijn effectief geweest. Denk aan het gebruik van “human” in plaats van “man”. In het buitenland heten Nederlanders trouwens nog altijd vaak “Dutchmen”. Dit woordenboek doet de volgende niet-seksistische suggestie: “Dutch citizen” of “Dutchwoman and Dutchman”, of als het om meervoud gaat: “Dutch people”.

Originaliteit is moeilijk omdat metaforen diep in een cultuur verankerd zijn. Zo komt het dat je, wanneer je je waagt aan een liefdesbrief, algauw te rade gaat bij anderen die je voorgingen en prompt Shakespeare citeert. En daarom hebben we creatieve schrijvers, dichters, filmmakers en kunstenaars nodig om nieuwe werelden en gedachten voor ons te openen. Ze zijn van levens- en lijfbelang, opdat we ons bewust worden van de metaforen waarin we leven, en de mogelijke metaforen waarin we zouden kunnen leven.

Dit stuk is afkomstig uit het boek ‘Dit verklaart alles’. John Brockman, oprichter van de website edge.org, stelt jaarlijks één vraag aan een selectie van de meest interessante wetenschappers en kunstenaars ter wereld. Dit jaar was de vraag: ‘Wat is je favoriete diepe, elegante of mooie verklaring?’ In Dit verklaart alles delen 156 Nederlandse en internationale toonaangevende denkers hun antwoord op deze vraag. De wetenschappers die aan het woord komen zijn dagelijks bezig met de theorieën en oplossingen van deze tijd, vanuit de filosofie, wiskunde, economie, geschiedenis, linguïstiek en gedragswetenschappen.

Geef een reactie

Laatste reacties (33)